Hoeveel Nederlandse scholieren zouden Het Gouden Ei hebben gelezen sinds de verschijning in 1984? De roman van Tim Krabbé lijkt op maat gemaakt voor de literatuurlijst: lekker dun, razend spannend, en vol heldere motieven en symboliek. Het verhaal draait om een jong Nederlands stel, Rex en Saskia, dat op vakantie gaat in Zuid-Frankrijk. Bij een tankstation wordt Saskia ontvoerd door de sociopaat Lemorne.

Onder de titel Spoorloos verscheen in 1988 een verfilming van Het Gouden Ei, van regisseur George Sluizer. De psychologische thriller was een internationale hit, die door cineast Stanley Kubrick werd aangeprezen als ‘de angstwekkendste film die ik ooit heb gezien’. Verontrustend, beklemmend en raadselachtig is deze psychologische thriller van George Sluizer zeker.

Vanaf 13 juni draait Spoorloos opnieuw in de bioscoop, gerestaureerd en wel. Een mooi moment voor een terugblik. Hoe kwam de film tot stand? Wat klopt er van de geruchten over ruzies en ander gedoe?

George Sluizer en acteur Bernard-Pierre Donnadieu (die de schurk speelt) zijn inmiddels overleden, maar Sluizers dochter Anouk (destijds regieassistent) en hoofdrolspelers Gene Bervoets (Rex) en Johanna ter Steege (Saskia) waren van harte bereid hun herinneringen te delen.

De Creatieve Keuzes van Sluizer

Anouk Sluizer: ‘Aanvankelijk schreef Tim Krabbé mee aan het scenario, maar de samenwerking met mijn vader verliep niet goed en uiteindelijk trok Tim zich terug. Mijn vader legt in de film wat andere accenten dan in het boek. Hij heeft meer aandacht voor Lemorne, de sociopaat, en voor het obsessieve karakter van Rex. De hang naar het extreme, naar het opzoeken van grenzen, dat zat ook heel erg in mijn vader. Hij beschouwde Lemorne wel een beetje als een alter ego. Tim Krabbé gaf mijn vader later trouwens een mooi compliment: dat de film eigenlijk beter is dan het boek.’

Casting en Chemie

Gene Bervoets: ‘Toen ik werd gevraagd om auditie te doen voor Spoorloos was mijn filmcarrière net begonnen. Johanna had nog minder ervaring, zij zat nog op de toneelschool. We kenden elkaar niet, maar hadden meteen een ongelofelijke klik. George had dat onmiddellijk in de smiezen.’

Johanna ter Steege: ‘Tijdens die screentest kreeg ik de opdracht om heel speels met Gene om te gaan. Impulsief beet ik hem zachtjes in zijn oor, waar hij heel leuk op reageerde. Er ontstond echt iets tussen ons.’

Bervoets: ‘Van meet af aan pakte George alles heel grondig aan. Johanna en ik werden eerst naar een acteercoach gestuurd met wie we wekenlang onze rollen hebben uitgeplozen. En vervolgens reisden we met George en Bernard-Pierre naar Zuid-Frankrijk om uitgebreid te repeteren en elkaar te leren kennen. Een zeldzaam intense periode was dat.’

De Uitdagingen Tijdens de Productie

Ter Steege: ‘Bernard-Pierre gedroeg zich die eerste week in Frankrijk onuitstaanbaar. Hij liep mij constant te sarren en nare opmerkingen te maken. Ik voelde me echt onprettig. “Als dit zo doorgaat, ga ik naar huis,” zei ik tegen George. Toen George hem erop aansprak, legde Bernard-Pierre uit dat zijn gedrag te maken had met zijn visie op zijn personage. Hij zag Lemorne als een vervelende, agressieve man en dat wilde hij vast oefenen. “Nee joh,” zei George toen. “Je moet hem juist heel beleefd en onopvallend spelen, dan komt hij veel gevaarlijker over.” Daarmee was het opgelost: na die tijd was Bernard-Pierre de vriendelijkheid zelve tegen mij.

Bervoets: ‘Vlak voordat we gingen filmen, trok een van de producenten zich terug. George vroeg ons: “Zien jullie het zitten om met de helft van het budget verder te gaan?” Tja, wat konden Johanna en ik daarop zeggen? We waren groen als gras, vonden het script allebei fantastisch en zagen deze film als de kans van ons leven. Dus we zeiden: “Prima, we gaan ervoor!” Het maakte de opnames extra stressvol, maar ook bijzonder leerzaam, omdat we steeds creatieve oplossingen moesten bedenken. Vooral Bernard-Pierre was daar goed in. Van hem heb ik geleerd dat acteren veel meer is dan het scenario spelen, je moet ook echt actief meedenken en meevertellen. Tegelijk was Bernard-Pierre ook wel een onmens. Op een gegeven moment kreeg hij zo’n ruzie met de cameraman dat hij die een klap verkocht.

Ter Steege: ‘Ik was totaal overdonderd door het hele filmproces: steeds zo’n uitgebreide crew om je heen, en al die figuranten. Achteraf verklaart dat deels waarom ik zo veel heb gepikt op de set. Want het was echt heel zwaar hoor. Neem bijvoorbeeld de scène waarin Saskia door Lemorne wordt gedrogeerd. Bernard-Pierre hield die doek veel te lang voor mijn mond. Je ziet in dat shot dat ik helemaal scheel ga kijken - nou, dat heb ik echt niet gespeeld. Na die take barstte ik in tranen uit. Tegenwoordig zou je zoiets inderdaad grensoverschrijdend noemen, het ging echt te ver. Maar goed, ik heb er toen verder geen punt van gemaakt, ergens dacht ik toch dat zulke dingen erbij hoorden.

Bervoets: ‘Dat heel intense acteren, alles over hebben voor je rol, was destijds erg in zwang. George vroeg dat van ons, maar ik wilde het zelf ook. Daarom heb ik mij voor de climax, als Rex levend wordt begraven, tot driemaal toe in een kist laten opsluiten. En niet eventjes, hè. Echt heel lang. De paniek die je in die scène hoort en ziet is helemaal echt. In één instantie werd er ook nog aarde op de kist geschept, net zolang tot het hout begon te kraken en het zand naar binnen stroomde. Als een paar crewleden niet in het gat waren gesprongen om mij te redden, weet ik niet of het goed was afgelopen.

Sluizer: ‘Dat Gene in die kist lag weet ik nog goed, dat was heel akelig. Mijn vader heeft die opnames echt te lang laten doorgaan. En zo waren er wel meer momenten waarop ik vond dat hij te ver ging. Eén keer ben ik in opstand gekomen, nadat hij uitgevallen was tegen een paar crewleden die zich toen al twee dagen non-stop uit de naad hadden gewerkt. Ik sprak hem daar woest op aan en stormde van de set.

De Amerikaanse Remake

Sluizer: ‘Mijn vader was erg verheugd dat hij de kans kreeg om zelf een remake van Spoorloos te regisseren. Hij zag het als een opstapje, en was daarom wel bereid om concessies te doen, ook al ging dat niet van harte. Vooral van het happy end dat door de studio werd opgelegd, baalde hij flink. Hij genoot wel van de samenwerking met een acteur als Jeff Bridges - het spel in de film is ook zeker niet slecht.

Bervoets: ‘Ik voelde mij als acteur echt een beetje verraden door die remake. Spoorloos is een meesterwerk, die Hollywoodfilm is gewoon een slap aftreksel.

Ter Steege: ‘Verraden? Welnee. Ik had er alle begrip voor dat George die remake wilde maken. Hooguit vond ik het jammer dat er voor mij geen rol meer in zat.

De Impact en Erfenis van Spoorloos

Sluizer: ‘Spoorloos heeft de tand des tijds goed doorstaan, vind ik. Internationaal is er ook nog steeds belangstelling voor, de gerestaureerde versie verschijnt bijvoorbeeld ook in Frankrijk. Mijn vaders beste film vind ik het niet, zeker niet in visueel opzicht, maar het blijft een goed gemaakte psychothriller met uitstekend acteerwerk. Mijn vader was toch bovenal een acteursregisseur. Hij was streng voor zijn spelers, maar hij kon ze echt boven zichzelf laten uitstijgen. Daar zijn veel acteurs hem ook dankbaar voor geweest.’

Ter Steege: ‘George was zeker streng, maar ook zó origineel en inventief. Ik ben alleen maar blij dat hij de lat zo hoog legde, want daardoor ben ik dat later zelf ook altijd blijven doen. Spoorloos is een ervaring waar ik de rest van mijn carrière profijt van heb gehad. Ondanks alles kijk ik er alleen maar met positieve gevoelens op terug.’

Bervoets: ‘Het hele proces was een sprookje en een nachtmerrie tegelijk. Ik wist destijds niet wat me overkwam. Ik dacht: als dit filmmaken is, kan ik dit dan een hele carrière volhouden? Pas later, toen ik meer ervaring had, besefte ik ten volle hoe waanzinnig die periode was. Toch ben ik altijd blijven zoeken naar zulke echt immersieve ervaringen. En die zijn heel schaars gebleven.

"De meest angstwekkende film die ik ooit heb gezien." Zo noemde de grote Stanley Kubrick de Nederlandse film Spoorloos al direct toen hij uitkwam in 1988.

De verfilming van Tim Krabbé's roman Het Gouden Ei, met Gene Bervoets en Johanna ter Steege in de hoofdrol, won het Gouden Kalf voor beste film en kreeg een Amerikaanse remake, The Vanishing, in 1993.

Plot Samenvatting

Op vakantie in Zuid-Frankrijk verliest Rex zijn vriendin Saskia even uit het oog als ze halt houden bij een benzinestation. Ze is spoorloos verdwenen, jarenlang blijft hij naar haar zoeken.

Duidelijk wordt dat de verdwijning van Saskia de relatie met Lieneke (Gwen Eckhaus) flink onder druk zet. Rex kan nog steeds niet accepteren dat Saskia zomaar verdwenen kan zijn en nooit meer iets van zich heeft laten horen.

Die signalen bereiken kennelijk ook de eerdergenoemde Fransman, Raymond Lemorne (Bernard-Pierre Donnadieu), scheikundeleraar en de trotse vader van twee dochters. Deze vervoegt zich plotseling bij Rex in Amsterdam met de mededeling hem te kunnen vertellen wat er met Saskia is gebeurd. Alleen moet hij dan wel binnen vijf minuten besluiten mee te gaan naar Frankrijk.

Analyse van de Film

Zoals het boekje waarop hij gebaseerd is, is Spoorloos een ‘kleine’ film. Er gaan geen grootse, meeslepende gedachten van uit, die je dagenlang bezighouden, hoewel je je kunt blijven verwonderen over de motieven van Lemorne, die in tegenstelling tot de dader in de zaak-Heijn geen sociale achtergrond hebben.

Sluizer is geen filmer à la Dick Maas, die shot voor shot op visueel effect werkt. Dat hoeft in dit geval ook niet. Het zijn hier juist de kleinere alledaagse details, die het thrillerkarakter van Spoorloos een extra dimensie geven.

Het Boek: Het Gouden Ei

Tim Krabbé werd in 1943 op onze aardbol gezet, omringd door creatieve zielen. Zijn familie bestaat namelijk uit kunstschilders, schrijvers, acteurs en nog andere mensen bij wiens job creativiteit van belang is. Het verbaast ons dan ook niet dat Tim Krabbé zelf een creatieve ziel is. Hij startte als journalist maar werd al snel schrijver van beroep. Hij heeft romans geschreven maar ook schreef hij vol passie over schaken en wielrennen.

Uiteindelijk heeft Krabbé 28 boeken geschreven, waarvan er vier zijn verfilmd. Waaronder zijn bekendste werk Het Gouden Ei. De eerste verfilming hiervan, Spoorloos, won in 1988 zelfs het Gouden Kalf voor de beste Nederlandse film. Hollywood zag zijn kans en maakte een remake The Vanishing, die zoals de meeste overgenomen Hollywood films, helemaal niet zo goed was als het originele.

Het boek is opgedeeld in 5 hoofdstukken en doorheen heel het verhaal is er sprake van een auctoriële verteller. Dit zorgt ervoor dat wij als lezer soms meer weten dan de personages zelf, dit kan dan ook leiden tot een groter spanningsgevoel bij de lezer. We beginnen ook in medias res, we worden als lezer in het verhaal geworpen en krijgen niet eerst een mooie voorstelling van de personages.

In de schrijfstijl van Krabbé vinden we nog restanten van zijn vorig beroep als journalist. Hij schrijft kort en bondig zonder al te veel omwegen. Hij kan echter wel de gedachtes en acties van de personages gedetailleerd beschrijven.

De twee grote thema’s van dit boek zijn in mijn ogen eenzaamheid en oneindigheid. Het heelal, de ruimte en al de symboliek errond is dan ook goed uitgekozen door Krabbé. De titel van het boek komt dan ook van de droom van Saskia, waarin ze eindeloos door het heelal zweeft in een gouden ei waarin het helemaal donker is.

Deze wens om verenigd te worden met iemand die je liefhebt en de realisatie dat dit enkel mogelijk is in de dood, speelt ook sterk mee in dit werk van Krabbé.

In de boeken van Krabbé vinden we vaak ook personages terug die obsessieve kantjes vertonen. Ook in dit boek is Lemorne geobsedeerd door het idee van de perfecte misdaad en Rex kan er bijvoorbeeld niet mee leven dat hij niet weet wat er met Saskia is gebeurd, zelfs na 8 jaar nog niet.

Het feit dat het boek al wat ouder is, het is namelijk in 1984 voor het eerst uitgegeven, vormt niet echt een probleem voor de lezer. De tijdloze thema’s verhelpen dit kleinschalig probleem namelijk ten zeerste.

Symboliek in Het Gouden Ei

  • De Droom van Saskia: Eindeloos zweven door het heelal in een gouden ei symboliseert eenzaamheid en de zoektocht naar verbinding.
  • Het Getal Acht: Saskia’s lievelingsgetal, dat omgekeerd het oneindigheidsteken vormt, benadrukt het thema van oneindigheid.
  • Benzinetekort: Het voorval waarbij de auto zonder benzine komt te zitten, versterkt het gevoel van isolatie en claustrofobie.

De Soundtrack van Henny Vrienten

Henny Vrienten componeerde in 1988 een onvergetelijke soundtrack voor George Sluizers thriller Spoorloos, maar de muziek is tegenwoordig nergens te vinden.

Het is een van de hoogtepunten uit de Nederlandse filmmuziekgeschiedenis, maar de soundtrack werd nooit uitgebracht en ook in het archief van Eye Filmmuseum ligt het niet. Dus waar is de soundtrack van Spoorloos gebleven?

Conclusie

Met twee belangrijke prijzen (Gouden Kalf voor de beste film en de prijs van de Nederlandse filmcritici) kan George Sluizer tevreden terugzien op de eind september voor de achtste keer georganiseerde Nederlandse Filmdagen.

labels: #Ei

Zie ook: