Het woord "nagerecht" verwijst naar het gerecht dat na de hoofdmaaltijd wordt geserveerd. Maar hoe is dit woord ontstaan en wat is de geschiedenis erachter?

De Oorsprong van "Nagerecht"

De compleetste etymologische informatiebron is de Etymologiebank (Etymologiebank.nl). Maar zelfs daar staat niet alles op. Omissies kunnen worden gemeld op de ‘etymologiewiki’. Op gezette tijden behandelt Nicoline van der Sijs in ‘Etymologica’ de herkomst van een groepje van zulke nog niet beschreven woorden.

In de Middeleeuwen bestond de hoofdmaaltijd voor de meeste mensen louter uit een prutje van graan, peulvruchten, in mindere mate groente, vlees en vis - dat in een ketel op open vuur werd bereid. Aardappelen kende men nog niet. Dergelijke eenpansmaaltijden noemde men al in de dertiende eeuw gerecht, brij of pap. De pap die men vroeger at, was hartig; pas later werd het een zoet gerecht voor kinderen.

Omdat het woord pap alleen voorkomt in het Nederlands, Nederduits en streektalen uit de Rijnlands-Germaanse gebieden die onder Romeins gezag stonden, veronderstelt men dat pap is ontleend aan het Latijnse pappa, dat ook in die taal ‘brij, pap’ betekent.

Wat nam men in de Middeleeuwen dan na een goede maaltijd?

Hipocras: wijn met specerijen en suiker. Dit woord gaat terug op de naam van de Griekse arts Hippocrates, grondlegger van de westerse geneeskunde; volgens de toenmalige medische wetenschap bevorderde dit oertoetje de spijsvertering.

In de zeventiende eeuw raakt de medicinale oorsprong op de achtergrond, en wordt het meer een alledaagse lekkernij, althans voor de hogere standen, bij wie het ook steeds gebruikelijker werd maaltijden met meerdere gangen te serveren. Toespijs en nagerecht verwijzen naar de ondergeschikte positie van dit maaltijdonderdeel.

Het woord toespijs - gevormd van toe (‘bij’) en spijs (‘voedsel’) - bestond al in het Middelnederlands, maar duidde toen een bijgerecht in het algemeen aan, iets wat bij de hoofdmaaltijd werd gegeven, zoals brood. Na de Middeleeuwen werd het ook gebruikt voor wat er kwam na het hoofdgerecht, maar uit de context is niet altijd op te maken om welk gerecht het precies ging.

Dessert is een Frans leenwoord. Het is in het Nederlands het eerst aangetroffen in de klucht Trijntje Cornelis van Constantijn Huygens uit 1653, waarin het Antwerpse hoertje Marie, dat samen met haar minnaar het titelpersonage Trijntje berooft, ‘Kaes en broit’ geeft ‘veur dessert, Veur 'tlest, veur lackerding’ (waarbij de laatste woorden staan voor ‘als laatste, voor het lekker’).

De Opkomst van het "Toetje"

Het gebruikelijkste woord voor een nagerecht is toetje. Hoe oud is dat woord eigenlijk? Daarover bestaat bij de firma Mona niet de geringste twijfel. de eerste, echte Mona-puddinkjes al op tafel: vanille-, chocolade- en hopjes-. Zo werd een Mona-toetje na het eten - ook doordeweeks - een begrip.

De grap is: we praten hier al over toetje, maar in de jaren 70 heette dat nog nagerecht, toespijs of dessert. Pas toen Mona in 1973 op tv reclame ging maken met ‘Doe eens een Mona Toetje na’, raakte het woord bekend. Heel veel mensen kunnen zich die filmpjes met Ted de Braak (een vrolijke quizmaster met een enorme snor) nog wel herinneren: hij heeft heel wat Nederlanders gekke bekken laten trekken voor Mona.

Eerlijk gezegd zijn we best trots dat we niet alleen het kant-en-klare toetje hebben uitgevonden, maar zelfs het woord.

Als je er even een paar drukken van de grote Van Dale op naslaat, vind je dat toetje in de betekenis ‘nagerecht’ al vanaf de vijfde druk uit 1914 als ingang in het woordenboek is opgenomen.

Nu nemen woordenboeken een woord meestal pas op als het al enige tijd in het normale taalgebruik voorkomt, dus het is de moeite waard om eens te kijken of het woord toetje al eerder in een tekst wordt vermeld. En hoe zit dat met dat ‘Mona Toetje’ dat je moest nadoen, en waarbij toetje niet alleen verwees naar een dessert, maar ook naar een gezicht?

Zijn die toetjes in de verschillende betekenissen ook met elkaar verwant en is de dessert-betekenis inderdaad door Mona geïntroduceerd? Nee, oorspronkelijk is er geen verband tussen die woorden. Dergelijke afleidingen zijn in het Nederlands pas in de loop van de negentiende eeuw ontstaan.

Mona zit er dus naast wat betreft de herkomst en datering van het woord toetje, maar waar ik wel in mee wil gaan, is dat de benaming toetje pas brede populariteit heeft gekregen in de jaren zestig en zeventig, toen het in alle lagen van de bevolking gebruikelijk werd de maaltijd te besluiten met een kant-en-klaar zuiveldessert.

In die periode deed de elektrische koelkast zijn intree en ontstond er een heel assortiment van zuivelproducten in pakken, die in de koelkast bewaard konden worden. Het Nederlands Zuivelbureau zette zich in voor de promotie van zuivelproducten als vla (in vele smaken), pudding en yoghurt.

Er werden allerlei nieuwe zuivelproducten bedacht, zoals de vlaflip, een mengsel van limonadesiroop, yoghurt en vla, die voor het eerst werd aangeprezen in de Leeuwarder Courant van 29 mei 1963.

De benamingen vla, pudding en yoghurt waren al lang in gebruik voordat het nuttigen van een toetje gemeengoed werd. De oudste vorm van vla, genoteerd in de dertiende eeuw, luidde vlade en betekende ‘dunne brede koek’.

Dit vlade gaat terug op een Germaans stamwoord met de betekenis ‘plat voorwerp’. In de zestiende eeuw viel in sommige gebieden de d uit het woord weg: vlaai werd gebruikt voor ‘gebak’, nog steeds bekend in de Limburgse vlaaien, maar ook in koeienvlaai. In andere gebieden verdween de hele lettergreep -de, waarna men vla overhield.

De betekenisontwikkeling van het woord wordt in het Etymologisch woordenboek van het Nederlands als volgt omschreven: ‘De oorspronkelijke betekenis is “plat rond gebak, bedekt of gevuld met compote of een zuivelproduct”. In het westelijke Nederlands is het woord niet het gebak als geheel, maar alleen de (zuivel)vulling gaan aanduiden, die ook als zelfstandig nagerecht werd gegeten.

Pudding tot slot is ontleend aan het Engels (de precieze herkomst in die taal is onzeker) en werd lange tijd in het Nederlands vanwege de toen gebruikelijk uitspraak geschreven als podding. In 1655 wordt, in een spotversje over wat er op de Amsterdamse markt te koop is, Engelsche Podding genoemd. Pudding betekende toen ‘in een zak gekookte zoute of zoete spijs met meel, zuivel en vlees’.

Pas sinds 1842 is de betekenis ‘opgestijfde vla als dessert’ bekend.

Snelle en Gemakkelijke Toetjes

Geen toetjesmens? Heb je maar een kwartier de tijd, dan zijn deze snelle toetjes ideaal! Vul een glas met een bol ijs, geklopte slagroom en mascarpone en giet er een warme espresso overheen; verschrikkelijk eenvoudig, hartstikke heerlijk!

Ook lekker snel klaar: cobblers en crumbles of ga voor gegrild of gebakken fruit. Heerlijk naast zo’n ricotta dal forno. Tiramisu + affogato = tiramisu affogato! Het ultieme makkelijke toetje. Ideaal voor 1 of 2 personen, maar ook voor een grote groep. Voorbereiden? Doe het roommengsel in de glazen en bewaar in de koelkast tot gebruik.

Zacht-zoete peren onder bros gember-amandeldeeg: verleidelijk zoet met karamel waar niemand nee tegen zegt. Nog zo'n verleidelijk recept: karameleclairs met sesampraline.

Deze crumble komt uit zijn boek Keukenkronieken: een optelsom van alles wat hij heeft geleerd in 25 jaar als receptenmaker. Wij zijn dól op het bbq-seizoen. Dit dessert met perzik en gezouten karamel is wat ons betreft een echte zomerhit!

Een easy toetje van de bbq (of uit de koekenpan): gebakken banaan in de schil. Als je geen tijd hebt om een chocoladesaus te maken, kun je de blokjes chocolade ook op de banaan laten smelten zodra hij van het vuur komt.

Iets meer tijd?

Deze snelle toetjes vragen iets meer tijd, maar dan staat er ook echt een klein pronkstuk op tafel. Van pistacherepen (met ijs) tot een frisromige panna cotta van witte chocolade en kokos. Deze mokkatrifle heeft álles mee! Een plaatje om te zien, heel erg lekker en snel klaar. Een win-win-win situatie, dus.

Dit dessert is de kers op de taart, het moment waar iedereen naar uitkijkt! Heerlijke panna cotta van witte chocolade kokos en witte chocolade. Dit keer geven we je het recept van Zuid-Afrikaanse malvapudding met een rijke karamelsaus. Want we ons graag inspireren door traditionele toetjes uit verschillende landen. Deze warme karamelpudding is lekker en licht. Een comfort-toet bij uitstek!

Lekker met een bol vanille-ijs erop en een sterke espresso erbij.En heb je wel eens een echte bread & butter pudding gemaakt?

Deze vijgenrolletjes zijn het perfecte nagerecht waardoor je nog net even iets langer in mediterrane sferen blijft. Zin in meer Mediterraan? Echt zó klaar en dit taartje is ideaal als toetje na een lichte soep of salade. Gebruik bladerdeeg met roomboter voor het lekkerste resultaat.

Deze sticky abrikoos-amandel-chocolade fudge zit vól goeds: gedroogd fruit, verse dadels, amandelspread en rauwe cacao. Proef de smaken van dit andere zoet maar eens.

Warme appeltjes, zoete amandelspijs en vanilleroomijs, dat is nog eens een zoete traktatie. De PX sherry geeft het nagerecht een extra zoete smaak en met de krokante koekkruimels is het feestje helemaal compleet. Heerlijk als winters dessert.

Appelbeignets zijn echte klassiekers voor oudejaar. Met dit recept uit ons bakboek lukken ze gegarandeerd!

Variaties op Klassiekers

Een tarte tatin met appel is al lekker an sich, laat staan deze tarte tatin met kersen en kokos! Nog lekkerder: bij sommige supermarkten kun je zure kersen krijgen, deze geven extra contrast aan het gerecht. Heerlijk bij de zoete karamel en het zoete ijs.

Wat is lekkerder dan een toetje met zoete saus erover? Een warme toet waarbij je de saus meebakt in de oven! Proef het zelf, met deze sticky dadeltaart met zoete saus en knapperige bananentopping. Zin in meer zoet met banaan? Onze omgekeerde banaan-karameltaart vind je vast ook te gek.

Dit is een snelle versie van klassieke, ijskoude chocoladetruffels. Wedden dat je meteen een tweede wil. En een derde…Nog zo'n lekker koud chocoladedessert: pure-chocolade-ijs.

Bak een zoete sinaasappelcake, rul van semolina en gedrenkt in Griekse metaxa of ga voor een klassieke plaattaart met seizoensfruit. Cake over? Oven voorverwarmen, fruit over een mooie schaal verdelen, en dan overgieten met een beslagje: clafoutis klinkt heel chic, maar je maakt het in 10 minuten.

Tip: Varieer met fruit uit het seizoen. Raquel Palla Lorde: ‘Een iconisch dessert met de fluweelzachte smaak van custard met een krokant laagje gekaramelliseerde suiker. En ja, crema catalana is anders dan crème brûlée. Crema catalana maak je met melk en maizena, crème brûlée met slagroom.

Heerlijk bitterzoete sinaasappel en laagjes romig-frisse yoghurt in combinatie met knapperige pecan-koffiecrumble: dit is typisch zo'n dessert waar iedereen blij van wordt. Deze plaattaart zit vol zomerfruit en verwent zeker 24 gulzige gasten. Maak een mix van hard+zacht en zoet+zuur fruit. Wij gebruiken blauwe bessen, maar bramen, aardbeien of frambozen doen het ook wonderwel in deze lichte cake.

Je kunt de cake eerder klaar hebben. Bak de cake ’s ochtends en bewaar hem dan op een koele plek tot serveren. Staan er bij jou ook (vakantie)dranken in de kast die onaangebroken of half leeg blijven? Met zulke zomersouvenirs als Griekse metaxa maak je heerlijke toetjes.

Zoete sinaasappel en rul van semolina maken ‘m niet alleen héél lekker: de presentatie met siroop, yoghurt & frisse munt is ook geweldig. Serveer er een ijskoud glaasje naast, zo houd je je vakantieherinneringen levend. En maak er een dansje bij. Santé!

Aan deze pure chocolade truffels voegen we tijm toe, en dat levert een bijzondere, kruidige smaakcombinatie op. Rol vlak voor het serveren door de poedersuiker. Chocoladeliefhebber?

Zelfgemaakte hangop met zoetzure compote en een lekkere bite van de kokoscrunch. Dat is pas een feestelijk ontbijtje. Traditioneel wordt hangop van volle karnemelk gemaakt, maar karnemelk uit de supermarkt is te dun.

Mocht je een boer in de buurt hebben die zelf karnemelk maakt, probeer het daar dan eens mee. Of ga voor nóg feestelijker: suikerbrood met ijs van hangop. Met muffins kun je eindeloos variëren. Niet zo gek dat ze inmiddels horen bij de grote klassiekers van de internationale patisserie.

Waarom de combinatie van chocolade en kokos zo onweerstaanbaar is, hoeven we je niet uit te leggen. Zodra ze vol en rijp te koop zijn, sla je aardbeien royaal in! Als luxe ontbijt, door een shake maar vooral in deze ongelooflijk lekkere zomertartelettes.

Je kunt ook pistache of hazelnoten nemen, die smaken ook goed in dit feesttoetje. Wil je dit recept voorbereiden? Bak 1 dag eerder de taarten schep de pinda’s door het ijs. Elk feestje verdient een taart, of andersom! En dan het liefst deze tulband!

Klassieke chocolademousse als toetje is altijd een goed idee. Dit recept gebruikt pure chocolade van Fairtrade en slagroom. Zo is -ie het allerlekkerst!

labels: #Ei

Zie ook: