Het Indonesische woord voor rijst met vier letters is nasi. Nasi is rijst in gekookte vorm, een bekend Indonesisch gerecht. In gerechtsnamen uit Nederlands-Indië kwam ‘nasi’ meestal voor in combinatie met een ander, specificerend Maleis woord. In Nederland is vooral de nasi goreng (‘gebakken rijst’) bekend, vaak afgekort als nasi.

Beras, padi, nasi are the top translations of "rijst" into Indonesian.

Woorden die je uit een andere taal overneemt noem je leenwoorden. Volgens het Chronologisch woordenboek van Nicoline van der Sijs zijn er ruim honderd Maleise of Indonesische en meerdere Javaanse woorden geleend in de Nederlandse taal. Daarmee “komt het Indonesisch qua aantal leenwoorden op de zevende plaats, na de Romaanse talen Italiaans en Spaans, maar voor het Jiddisch”.

De volgorde van onderstaande lijst is enigszins willekeurig en gebaseerd op de smaak van de auteur. Bij deze lijst dient aangetekend te worden dat woorden die vóór 1928 geleend zijn, Maleis genoemd worden. Begrippen van ná die tijd heten Indonesisch. In 1928 werd het Maleis namelijk uitgeroepen tot de nationale taal, de Bahasa Indonesia (‘Indonesische taal’).

De meeste Indonesische leenwoorden zijn volgens Van der Sijs in de negentiende eeuw in de Nederlandse taal opgenomen. In die periode was de Nederlandse aanwezigheid in Indië het intensiefst. Maar ook in de twintigste eeuw is het aantal leenwoorden vrij omvangrijk: achttien woorden vóór 1950 en tien erna. Deze laatste tien woorden waren zeer waarschijnlijk al eerder in de kleine kring van Indische Nederlanders bekend, maar zijn pas later in Nederlandse woordenboeken terechtgekomen.

Overigens is de Nederlandse invloed op het Maleis-Indonesisch veel groter geweest dan andersom. Er bestaan een kleine zesduizend woorden in de Indonesische taal die zijn ontleend aan het Nederlands.

Een fraai voorbeeld is het senappan, dat afkomstig is van ‘snaphaan’ en in de Indonesische taal vrij algemeen gebruikt wordt voor ‘geweer’. Onze Dikke Van Dale noemt als betekenis bij snaphaan: ‘een ouderwets geweer dat door middel van een haan met een vuursteen wordt afgeschoten’. Andere fraaie voorbeelden zijn asbak, spanduk (spandoek), mesin (machine), kantor (kantoor), buku (boek), buku mopor (klachtenboek) of knalpot.

Enkele Voorbeelden van Indonesische Leenwoorden

  • kibbelen: kibbelen, bekvechten, redetwisten. Afkomstig van het Maleise berkelahi, dat letterlijk ‘bezig zijn met vechten’ betekent. Oorspronkelijk gebruikten Nederlandse zeelieden dit woord voor daadwerkelijke vechtpartijen (er is nog een voorbeeld uit 1910 bekend van deze betekenis), maar de betekenis verschoof steeds meer naar bekvechten.
  • dolen: heen-en-weer lopen, sjokken, slenteren, rustig wandelen. Via het Amsterdamse dialect in de Nederlandse taal terechtgekomen en oorspronkelijk afkomstig uit het Maleis.
  • banyak: Ontleend aan Maleis banyak ‘veel’.
  • hampir: net wel. Mogelijk afkomstig van hampir.
  • pakkie-an: ‘dat is niet mijn verantwoordelijkheid’. Afkomstig van bagian wat betekent: zorg, taak, verantwoordelijkheid. Waarschijnlijk associeerde men dit woord op een lollige manier met het Maleise pakaian (kleding), dat vrijwel hetzelfde klinkt als pakkie-an.
  • gladjakker: een sluw, gemeen, listig persoon. Gladjakker is ontleend aan geladak, een Maleis woord voor zwerfhond of - er zijn meerdere versies in omloop - van gladag, een verkorting van djaran gladag, destijds een soort lastpaard. De VOC’ers namen dit over als gla-dakker, wat stond voor een gemeen, sluw persoon.
  • branie: lef, waaghals. Ontleend aan het Maleise bijvoeglijke naamwoord berani (moedig, brutaal). Vaak gebruikt als uitdaging om te bewijzen dat je iets gewaagds durfde te doen. Vandaar ook branieschoppen, wat betekent dat je je moedig of dapper gedraagt. Scheepslieden en militairen hebben dit begrip in de Nederlandse taal geïntroduceerd.
  • goeroe: gezaghebbend onderwijzer, van het Maleise guru: ‘leermeester’.
  • pikir: tobben, bepeinzen, overdenken. Dit woord is ontleend aan het Maleise en Javaanse begrip pikir, dat ‘overleg’ of ‘overdenking’ betekent.
  • soebatten: aanhoudend smeken, vleiend toespreken, vanuit een overdreven vriendelijkheid. Later ook wat negatiever ‘kibbelen’ gaan betekenen. ‘Soebatten’ is ontleend aan Maleis sobat ‘vriend’, dat afkomstig is van het Arabische ṣuḥba(t), het meervoud van ṣaḥib ‘vriend’ of een soortgelijke vorm die ‘vriendschap’ betekent.
  • tempo doeloe: de vroegere tijd, die goede ouwe tijd. Verbinding van het Latijnse cq. Portugese tempo, tijd, en het Maleise dehoeloe: eerder, vroeger.
  • kelewang: ander woord voor een borreltje. afkomstig van kelewang: een kort, breed zwaard.
  • sinjo: jongeheer, mannelijke halfbloed. Van het Maleise sinyo, dat dit woord weer heeft ontleend aan het Portugees.
  • totok: volbloed Nederlander. De term werd eerst gebruikt voor Chinese immigranten uit de tweede of latere generaties, later voor volbloed Nederlanders. Geen van beide ouders van een ’totok’ heeft Indisch of Indonesisch bloed hebben.
  • kongsi: firma, vereniging, club. Kongsi is in Nederlands-Indië de gewone naam van de mijnverenigingen van de Chinezen die in Nederlands-Indië werkten. Oorspronkelijk duidde het Chinese woord de besturen van dit soort firma’s aan. De term kongsi is een samenvoeging van de Chinese woorden kong ‘publiek’, en ssi of sse ‘bestuur’.
  • pisang: banaan. De pisang zijn, de banaan dus, houdt in dat je ‘de lul’, pineut, sigaar of sjaak bent.
  • pesisir: aan wal gaan van zeelieden. Van het Maleise pesisir, wat (zee)strand of stranddistricten betekent.
  • badjak: gemene kerel, schurk, schelm, smeerlap. Volgens etymologen ontleend aan het Javaanse badjag en het Maleise woord badjak, dat ‘zeerover’ betekende. Hier werd het achtervoegsel ‘-aar’, dat veel voorkomt in persoonsaanduidingen, aan toegevoegd. Taalkundigen verbinden ‘patjakker’ ook wel eens met het West-Vlaams woord ‘patjakken’ of het Oost-Vlaamse ‘patsakken’ (‘hinken’).
  • serutu: sigaret. Van het Maleise serutu: sigaar.
  • pasar: bazaar, winkel, fancy-fair. Via pasar in de Nederlandse taal terechtgekomen. Het Maleisisch heeft het woord ontleend aan het Perzisch.
  • amper: bijna.
  • slamet: blij, prettig, lekker, comfortabel of aangenaam.
  • kuli: dagloner, die zware lichamelijke arbeid verricht, sjouwer. Van het Maleise kuli. De term ‘koelie’ werd frequent gebruikt in Nederlands-Indië. Niet-volwaardige koelies noemde men in Deli ook wel ‘stinkers’.
  • ketjap: Indonesische sojasaus.
  • sarong: kledingstuk.
  • rimboe: wildernis, oerwoud.
  • toko: (Chinese) winkel. Vermoedelijk is dit woord afkomstig uit het Hokkien-Chinese woord thô-khò (of in het Mandarijn-Chinees tŭkù), wat ‘grondmagazijn, opslagplaats in de grond’ betekent. De Chinezen gebruikten dit woord al in de vijftiende eeuw voor de stenen opslagruimten van de Javanen. Later raakte het vermoedelijk in gebruik voor de daarmee verbonden winkels. Een andere verklaring die wel gegeven wordt is dat de term een verkorting is van tokohuis ‘koophuis, winkel’.
  • tank: (water)reservoir, benaming voor vijvers of grote kunstmatige waterbakken. Op Ceylon een veelgebruikte term door de VOC-werknemers. Dit lijkt een Engels woord, maar het is een Indisch woord, vermoedelijk uit het Sanskriet, Hindoestaans of Maleis. Vergelijk het Maleise telaga: waterkom, dat snel uitgesproken tot een verbastering naar ’tank’ kan hebben geleid.
  • djong: Indonesische benaming voor een Chinees schip. Ontleend aan het Maleise djong. Indonesisch: vaartuig.
  • kwaadaardige vrouw, feeks, kreng: Van het Maleise setan(g), wat zoiets betekent als duivels, boosaardig, en dat op zijn beurt van het Arabische sjeitan komt, dat ontleend is aan het Hebreeuwse satan. Deze verklaring geven althans taalkundigen als Pieter Johannes Veth en Matthias de Vries (1820-1892).

Deze lijst is slechts een greep uit de vele woorden die de Nederlandse taal heeft verrijkt met invloeden uit Indonesië. Het toont de historische banden en culturele uitwisseling tussen Nederland en Indonesië.

labels:

Zie ook: