De Toren van Pisa, of Torre Pendente zoals de Italianen hem noemen, is het bekendste monument van Toscane en wellicht van het hele Italiaanse schiereiland. Het is niet alleen bijzonder dat de toren scheef staat, maar vooral dat hij al zo lang scheef staat. Van buitenaf zie je met eigen ogen hoe scheef de toren staat, maar pas wanneer je de toren beklimt, voel je hoe ver de toren uit het lood staat. Je evenwichtsorgaan heeft tijdens de klim naar boven echt even de tijd nodig om zich te herstellen.

De Geschiedenis van de Toren van Pisa

De bouw van de Toren van Pisa ving aan in 1173. De bouwmeesters Gugilmo en Buonanno waren in de twaalfde eeuw niet van plan een scheve toren te bouwen. Vijf jaar en twee verdiepingen later begon het gevaarte al te verzakken en te hellen. De constructie van de eerste verdiepingen begon op 9 augustus 1173 en nadat de derde verdieping in 1178 was gebouwd begon de toren te hellen door een verzakking van de ondergrond, bestaande uit een combinatie van zachte klei, zand en slib. Deze instabiele ondergrond bleek het gewicht van de zware marmeren toren niet gelijkmatig te kunnen dragen.

Hierna lag het werk ongeveer honderd jaar stil. De bouw werd in 1272 hervat door Giovanni di Simone. Omdat men al gezien had dat de toren aan het hellen was, werd besloten de scheefheid te neutraliseren door aan de ene zijde van de toren meer mortel (fijn betontype) te gebruiken dan aan de andere kant. In 1284 viel de bouw opnieuw stil. De toren van Pisa werd uiteindelijk in 1372 afgemaakt. Toen werd de bovenste en laatste verdieping gebouwd.

Bekend is dat de beroemde Italiaanse wetenschapper Galileo Galilei in 1609 op de toren van Pisa een demonstratie gaf van de werking van de telescoop. Een ander verhaal vertelt dat Galilei voorwerpen van de toren gooide om zo de valeigenschappen van die objecten te kunnen bestuderen. Dit wordt over het algemeen echter beschouwd als een fabel.

Oorzaken van de Scheve Stand

De eerste boosdoener is de grond waarop de toren staat. Het hele stuk grond waarop het Veld der Wonderen is gebouwd is vrij vochtig. De eerste bouwer wisten dus al dat de kans op verzakken groot was. Daar dachten ze echter iets op te hebben gevonden door een ronde toren te bouwen, waardoor de druk veel gelijker wordt verdeeld dan bij een vierkante toren. Ondanks deze voorzorgsmaatregelen zakte de toren al bijna direct nadat de eerste laag klaar was in.

Na zes jaar - en zeven verdiepingen - was men gedwongen om weer te stoppen. Bijna honderd jaar later, in 1370, bouwde men verder; ditmaal wel totdat de toren ‘af’ was. Dat dit grote gevolgen had voor het nog schever gaan staan van de toren, bleek eind achttiende eeuw. Er werden verschillende mogelijke oplossingen bedacht om de toren wat rechter te maken, maar geen van alle had het gewenste resultaat.

Pogingen tot Stabilisatie

Pas in de zomer van 1992 werd er een concreet plan geopperd waarmee de toren in toom gehouden kan worden. De helling van de scheve toren werd met maar liefst 40 centimeter teruggebracht. In 1990 was de helling opgelopen tot 5,5 graden en trok de Italiaanse regering aan de noodrem. Door aan de noordzijde gaten in de grond te boren, werd de helling teruggebracht tot zo’n 4 graden. Bovendien stopte de toren met kantelen. Gaten in de grond stopten uiteindelijk de kanteling van de Toren van Pisa.

De Veerkracht van de Toren

De toren van Pisa is dus eeuwenlang behoorlijk instabiel geweest. In die periode waren er minstens vier krachtige aardbevingen in het gebied. Een internationaal team van geologen heeft dat mysterie nu ontrafeld. Tijdens een aardbeving dempen de zachte aardlagen namelijk de trillingen van de grond eromheen. Die demping, gecombineerd met de hoogte en stijfheid van het gebouw, voorkomt dat de grondtrillingen op de toren worden overgedragen.

De Oude Kerk in Delft: De Scheve Jan

Niet alleen de Toren van Pisa staat scheef, ook in Nederland hebben we een scheve toren: de Oude Kerk in Delft, ook wel de Scheve Jan genoemd. De eerste steen werd al gelegd in 1050, maar 1246 geldt als het officiële geboortejaar van de Oude Kerk. In dat jaar werd Delft stadsrechten verleend door graaf Willem II. Een paar jaar eerder had patroon Bartholomeus van der Made al 2 zijbeuken en een koor toegevoegd aan het kerkje dat oorspronkelijk zo’n 12 bij 30 meter mat. Tot aan de vijftiende eeuw werd de kerk nog verder uitgebreid, met onder meer een hoge toren.

Problemen met de Bouw

Maar er was één probleem: het gebouw stond veel te dicht op de rivier de Oude Delft, waardoor er maar weinig bouwruimte was. De oplossing was simpel, dacht men: dan leggen we het water toch om? Met man en macht werd de rivier gedempt en ruimte gecreëerd voor de kerk, waarna de bouw van de toren begon. De fundering, half op een zandrug en half op een gedempte waterloop, bleek al snel een groot fiasco. De kerktoren werd in haar scheve toestand voltooid.

Redding van de Scheve Jan

In 1843 had de Raad der stad Delft schoon genoeg van de haast omvallende toren. De raad besloot de klokkentoren af te breken, tot aan het dak van de kerk toe. Dat leidde tot groot ongenoegen van de plaatselijke aannemers. Samen kwamen ze in opstand tegen het raadsbesluit. Uiteindelijk wisten ze de strijd om het voortbestaan van de Scheve Jan te winnen. Het gotische bouwwerk heeft het ongelijk van de Delftse raadslieden inmiddels bewezen: tot op de dag van vandaag springt bij een wandeling langs de stadsgrachten de kerktoren in het oog, die bijna 2 meter uit het lood staat (dat is toch nog 2 meter minder dan de toren van Pisa).

Een Stukje Nederlandse Geschiedenis

Tegenwoordig staat de Oude Kerk niet alleen bekend om haar scheve toren, maar ook om de bekende historische figuren die er zijn begraven, zoals Antoni van Leeuwenhoek en Maarten Tromp. Maar denk ook aan Piet Hein, de bekende zeevaarder die in 1628 bij Cuba de Zilvervloot kaapte. Daarnaast ligt er een grafsteen voor Johannes Vermeer, een van de beroemdste kunstschilders uit de Nederlandse geschiedenis.

Andere Scheve Torens

Er zijn natuurlijk ook gebouwen die bewust scheef zijn gebouwd. Rijke handelaren in Brugge besloten rond 1240 lekker te pronken met hun welvaart door op de Grote Markt een belfort te bouwen. Het 83 meter hoge bouwwerk, ook wel Halletoren genoemd, begon nog dezelfde eeuw in zuidoostelijke richting scheef te zakken. Waarschijnlijk doordat hij voor een deel was gebouwd op een gedempte gracht, net als de Scheve Jan van de Oude Kerk in Delft.

De Tiger Hill Pagoda (officieel de Yunyan-pagode) staat in de Oost-Chinese stad Suzhou. De 48 meter hoge toren werd gebouwd tussen 959 en 961; helaas half op een rotsbodem en half op zandgrond. Toch begon de pagode pas tijdens de Ming-dynastie (1368-1644) over te hellen. In 1957 werden succesvolle pogingen ondernomen om de pagode te stabiliseren, onder meer door beton in de fundering te pompen.

labels: #Pizza

Zie ook: