Sint Maarten is een feest dat in vele streken van Nederland gevierd wordt, maar de gebruiken en tradities variëren sterk per regio. Dit artikel duikt in de oorsprong en evolutie van dit kinderfeest, met speciale aandacht voor de 'kip-kap-kogel' traditie.
De Jeugd van de Verteller en Sint Maarten
De verteller deelt herinneringen aan een onvoorstelbaar mooie jeugd, gevuld met kwajongensstreken en een specifieke opvoeding. In de jeugd van de verteller in Groninger-land was de avond van ‘Sunt-Meerten’ een groot feest voor ons, kinderen. Een dag of acht te voren vroegen we aan een boer een ‘mangelwortel’, d.i. een zeer groote beetwortel, holden hem uit, maakte er een plaatsje in om een kaarsje in te zetten, dus een kandelaartje, wie wat bedreven was in de schoone kunsten, sneed er een ‘skebèlskop’, d.w.z.
Als eindelijk de vurig verbeide dag was aangebroken, hunkerden wij naar den avond; er werd dan een ‘keersiè’ in den ‘kip-kap-kogel’ gedaan, dat keersie werd aangestoken en 't licht scheen tooverachtig heen door de dunne wanden van den uitgeholden beetwortel en verlichtte den ‘skebelskop’ of de andere figuren van ons eenvoudig kunstproduct. Nu gingen we met ons lichtje op een stok bevestigd naar de woningen van onze vrienden en kennissen, waar we aanbelden, aanklopten of de deur openden en dan 't een of ander ‘Sunte-Meerten-liedje’ zongen. Ik begrijp niet dat ik die liedjes vergeten ben, daar toch alles wat ons in de jeugd overkomt, later zoo helder en duidelijk voor onzen geest staat. Wel ken ik er nog gedeelten van.
't Waren alle bedelliedjes, wij vonden ze erg leuk; arme kinderen trokken die liedjes zingende van deur tot deur en niemand liet hen met leege handen gaan. De ommegang duurde van ongeveer zes uur tot half negen, uiterlijk negen uur. 't Was een mooi gezicht bij de toen op de dorpen zeer schaarsche of nog geheel ontbrekende straat- of wegverlichting de honderden wandelende lichtjes te zien, een zich bewegende illuminatie. Hoewel de meeste kinderen een kip-kap-kogel hadden, dat was het echte, waren er ook, die met gekleurde lampions liepen.
Op later leeftijd zag ik te Edam ook den avond van Sint-Maarten op dezelfde wijze vieren, alleen den kip-kap-kogel zag ik er niet. Zoo sterven tot schade der jeugd vele onschuldige vermakelijkheden uit en moeten de kinderen zich naar 't schijnt meer en meer vermaken op de voor hen ongepaste en verkeerde wijze der volwassenen. Alleen Sinterklaas - thans verdoopt in het deftig Sint-Nicolaas - is nog een waar kinderfeest. Nog!
De Betekenis van Sint Maarten
Sint Maarten, oftewel Martinus van Tours (ca. 316 - 397), was oorspronkelijk afkomstig uit wat nu Hongarije is, maar kwam als soldaat in het Romeinse leger terecht in noordelijker streken. Hij geldt als een belangrijk verspreider van het christendom in Gallië en over hem doen verschillende (wonder)verhalen de ronde. In 371 werd hij gekozen tot bisschop van Tours. Omdat hij zichzelf niet waardig genoeg achtte voor dit ambt, zou Martinus zich in een ganzenhok hebben verstopt.
Op het graf van Martinus in Tours verrees eerst een klein kapelletje. Het woord kapel gaat zelfs terug op cappella (mantel), het kledingstuk dat Martinus volgens de legende ruimhartig met een bedelaar deelde. De kapel groeide geleidelijk aan uit tot een basiliek, die op pelgrims een grote aantrekkingskracht uitoefende. Verspreid over heel Europa zijn kerken te vinden die werden gewijd aan Martinus. In de stad Groningen was dat de Maartenskerk (Martinikerk); Martinus was zowel beschermheilige van de Stad als van het bisdom Utrecht waaronder de stad Groningen toen viel.
Het Sint Maartenlopen wist de Reformatie aan het eind van de zestiende eeuw te overleven, ondanks de katholieke oorsprong. Waarschijnlijk omdat het gebruik ook een sociale functie kende: het lopen had het karakter van een bedeltocht, net als het Nieuwjaarslopen en Driekoningen (6 januari), dat laatste overigens ook van katholieke signatuur. Bij deze vorm van 'informele armenzorg' deden minder fortuinlijke mensen aanspraak op de goede gaven van hun rijkere buurt- of dorpsgenoten.
Nog in de eerste helft van de vorige eeuw hing in sommige dorpen rondom het lopen de geur van armoede. Een inwoonster van Alteveer vertelde in 2013 in een interview: 'Dat was schooien, zei ons moeke: dat was voor arme kinderen. In alle verordeningen tegen oude, katholieke gebruiken in de zeventiende en achttiende eeuw, ontbreekt de viering van Sint Maarten. Het provinciebestuur, de Staten van Stad en Lande, vaardigde in 1631 wel een verbod uit voor tappers in de Stad om hun gasten maaltijden van paaseieren en Sint Maartensganzen te serveren.
Ook de Sint Maartensvuren stierven hier waarschijnlijk al vóór 1800 uit, terwijl ze in naburige gebieden, zoals Friesland, nog steeds her en der worden ontstoken. 'Vroeger was men ook in deze provincie gewoon, op St. Marten ganzen te eten en om den avond met het branden van St. Het ontbreken van bepalingen en verboden doet vermoeden dat het Sint Maartenlopen in Groningen al vroeg een aangelegenheid voor kinderen was en door de autoriteiten onschuldig werd bevonden. Het begrip kinderen mag wel ruimer genomen worden dan vandaag de dag.
Deelman (1894-1976), die het lopen in Stadskanaal in zijn jeugd beschreef, meldt dat ook grote jongens langs de deuren gingen: zij liepen 'op segoaren', aldus Deelman.
Veranderingen in de Traditie
Het karakter van Sint Maarten is de laatste eeuw aan behoorlijk was veranderingen onderhevig. Ten eerste hoeft er natuurlijk niet meer uit armoede worden gelopen en heeft het ook geen religieuze associaties meer: het is inmiddels een echt algemeen kinderfeest geworden. Het gebruik beperkt zich inmiddels ook tot alleen kinderen van de basisschoolleeftijd. Met het ontstaan van waardering voor de oude traditie, in de jaren '20 en '30, werden ook een aantal oude elementen hersteld c.q. teruggebracht, hoewel die uit de praktijk al goeddeels waren verdwenen.
Een voorbeeld daarvan is het lopen met kunstig bewerkte bieten of mangelwortels, terwijl in de negentiende eeuw de papieren lampions al stevig voet aan de grond hadden gekregen. Het Nieuwsblad van het Noorden meldt in 1896 al dat deze al geruime tijd 'zeer in zwang' waren. In de stad Groningen worden sinds 1988 door de Koninklijke Vereeniging voor Volksvermaken voederbieten uitgedeeld, 'om de traditie in stand te houden'. Aan de uitdeling is bovendien een lampionwedstrijd - wie maakt de mooiste?
De inhoud van de elfde november krijgt op sommige plaatsen ook een wat andere, meer uitgebreide vorm. Toen het Meertens Instituut in 1997 onderzoek deed naar de spreiding en inhoud van de viering, tekenden de onderzoekers in de provincie Groningen alleen in Sellingen een Sint Maartens-optocht op. Inmiddels zijn er optochten bijgekomen, in onder andere Delfzijl en de stad Groningen (vooralsnog eenmalig, in 2012). Een tendens lijkt dat de liedjes steeds korter worden, en ook vaker in het Algemeen Nederlands.
De Kip-Kap-Kogel: Een Lichtgevend Kunstwerk
Een belangrijk onderdeel van de Sint Maarten traditie, vooral in Groningen, is de 'kip-kap-kogel'. Dit is een uitgeholde bietenwortel waarin een kaarsje wordt geplaatst, waardoor een lichtgevend lantaarntje ontstaat. Als eindelijk de vurig verbeide dag was aangebroken, hunkerden wij naar den avond; er werd dan een ‘keersiè’ in den ‘kip-kap-kogel’ gedaan, dat keersie werd aangestoken en 't licht scheen tooverachtig heen door de dunne wanden van den uitgeholden beetwortel en verlichtte den ‘skebelskop’ of de andere figuren van ons eenvoudig kunstproduct.
Deze lantaarns werden vaak versierd met uitgesneden figuren, waardoor het licht op een bijzondere manier scheen. Kinderen liepen hiermee langs de deuren, zingend om snoep of andere lekkernijen te verzamelen.
De Liedjes en de Bedeltocht
De liedjes die gezongen werden tijdens Sint Maarten waren vaak bedelliedjes, waarin kinderen vroegen om een gift. 't Waren alle bedelliedjes, wij vonden ze erg leuk; arme kinderen trokken die liedjes zingende van deur tot deur en niemand liet hen met leege handen gaan.
Deze liedjes werden van deur tot deur gezongen, en de kinderen ontvingen snoep of andere lekkernijen als beloning. De ommegang duurde van ongeveer zes uur tot half negen, uiterlijk negen uur. 't Was een mooi gezicht bij de toen op de dorpen zeer schaarsche of nog geheel ontbrekende straat- of wegverlichting de honderden wandelende lichtjes te zien, een zich bewegende illuminatie.
Sint Maarten: Meer dan een Kinderfeest
Hoewel Sint Maarten tegenwoordig vooral een kinderfeest is, heeft het diepere wortels in de geschiedenis en cultuur. Het feest heeft zowel christelijke als voorchristelijke elementen, en de tradities variëren sterk per regio. De 'kip-kap-kogel' is een uniek voorbeeld van een lokale traditie die de creativiteit en gemeenschapszin van de kinderen viert.
Zoals bij zoveel feesten, wordt ook voor de optocht met brandende lichtjes vaak met graagte gewezen op Germaanse wortels. Zoals de naam Sint Maarten al aangeeft, heeft de vorm van de huidige viering in elk geval stevige christelijke wortels, en voor de Middeleeuwen zijn dat katholieke. De volkskundige Dietz-Rüdiger Moser is van mening dat het gebruik zijn oorsprong heeft in de liturgie van de katholieke kerk. Het kerkelijk jaar kende een vaste volgorde in het lezen van 'perikopen', delen van de Bijbel. Daar werd vervolgens over gepreekt. Lange tijd was dat op 11 november een deel van het Lukas-evangelie: 'Niemand steekt een lamp aan en zet die in de kelder of onder de korenmaat, maar op de standaard, opdat wie binnentreden het licht zien' (Lukas 11:33 e.v.). Bovendien in 11 november niet zo maar een datum. De elfde van de elfde is het begin van de vastenperiode.
labels: #Kip
