Bij de ziekte van Parkinson kan het eten en drinken na verloop van tijd moeilijker worden. Door de bijbehorende medicijnen kunnen ook klachten ontstaan zoals verminderde eetlust, kauw- en slikproblemen, misselijkheid, obstipatie (verstopping) en gewichtsverlies. Deze brochure geeft praktische voedingstips om de klachten te verminderen of uw conditie te verbeteren.

Gezonde Voeding als Basis

Gezonde voeding levert de voedingsstoffen die nodig zijn om het lichaam gezond te houden. Het is de basis voor een gezond gewicht. Gezond eten betekent vooral: gevarieerd eten. Er is niet één voedingsmiddel dat alle voedingsstoffen in voldoende mate bevat, door te variëren krijgt u alle benodigde stoffen binnen. Het Voedingscentrum heeft een voedingsadvies dat voor iedereen geldt: de Schijf van Vijf. In de Schijf van Vijf staan de producten beschreven die de meeste gezondheidswinst opleveren. Hoe vaker u een gezonde keuze maakt, hoe meer u gezond eet.

Veelvoorkomende Problemen en Oplossingen

De ziekte van Parkinson brengt verschillende uitdagingen met zich mee op het gebied van voeding en gewicht. Hieronder worden enkele van de meest voorkomende problemen besproken, samen met mogelijke oplossingen:

1. Gewichtsverlies

Gewichtsverlies ontstaat vaak al een aantal jaren voordat de diagnose Ziekte van Parkinson wordt gesteld. Het gewichtsverlies neemt toe bij progressie van de ziekte, bij motorische fluctuaties en slechte respons op de behandeling. Gewichtsverlies verhoogt het risico op het ontstaan van ondervoeding. Bij 3-60% van de patiënten is sprake van een risico op ondervoeding en bij 24% is sprake van ondervoeding.

2. Obstipatie

Obstipatie komt voor bij 30-35% van de patiënten met de Ziekte van Parkinson. De pathofysiologie wordt deels bepaald door het optreden van neurodegeneratie in de plexus myentericus. Immobiliteit en een verminderde vocht- en/of vezelinname kunnen tevens een rol spelen. Obstipatie kan al ontstaan voordat de diagnose Ziekte van Parkinson wordt gesteld. Obstipatie komt ook veel voor bij patiënten met MSA.

De werking van de darmspieren kan door de ziekte van Parkinson veranderd zijn. Door deze veranderingen kan het zijn dat uw stoelgang minder soepel en minder frequent is. We spreken van obstipatie als u minder dan driemaal per week ontlasting heeft, als de ontlasting hard is en als deze alleen door hard persen naar buiten komt.

Drink voldoende, minimaal 1,5 liter vocht per dag. Dit staat gelijk aan ongeveer 12 kopjes.

3. Interactie met Levodopa

Levodopa is tot op heden de meest effectieve Parkinsonmedicatie. Eiwitten kunnen bij zowel de opname in de darm als bij de passage van de bloed-hersenbarrière een competitie aangaan met levodopa en daardoor mogelijk het effect van levodopa remmen.

Bij sommige Parkinson patiënten wordt de werking van Levodopa beïnvloed door de inname van eiwitten. Door de inname van eiwitten licht te beperken en door de eiwitten beter over de dag te verdelen kan de werking van de Levodopa bevorderd worden. De gevolgen van de beperking en de verdeling van de eiwitten over de dag is per persoon verschillend.

Verdeel het eiwit optimaal over de dag. Binnen enkele dagen weet u of u er baat bij heeft, of het medicijn beter werkt. Gebruik melkproducten zoveel mogelijk tijdens de 3 tussenmaaltijden.

4. Gewichtstoename

Gewichtstoename treedt op indien energieverbruik en energie-inname niet met elkaar in balans zijn. Ongewenste gewichtstoename kan ontstaan als gevolg van een gewijzigd leef-, beweeg- en voedingspatroon. Daarnaast kan ongewenste gewichtstoename een bijwerking zijn van de behandeling met dopamine agonisten, die obsessief eetgedrag kunnen veroorzaken, of van diepe hersenstimulatie (deep brain stimulation, DBS).

5. Kauw- en Slikstoornissen

In het algemeen zijn kauw- en slikstoornissen pas een laat symptoom bij de Ziekte van Parkinson. Bij MSA en PSP treden slikklachten al in een vroeger stadium op. Ongeveer 35% van de patiënten met de Ziekte van Parkinson ervaart subjectief een slikstoornis, echter bij het gebruik van objectieve parameters heeft 82% van de patiënten een slikstoornis. Hypokinesie en rigiditeit in het mondgebied kunnen leiden tot kauw- en slikstoornissen.

Mensen met Parkinson kunnen moeite hebben met kauwen of slikken, waardoor het soms wenselijk is om de consistentie van de voeding aan te passen. Smeuïge gerechten zijn vaak gemakkelijker te eten voor mensen met Parkinson, omdat ze gemakkelijker door te slikken zijn.

6. Vertraagde Maaglediging

Een vertraagde maaglediging komt regelmatig voor bij patiënten met de Ziekte van Parkinson, maar de precieze prevalentie is onduidelijk. De maaglediging kan al vanaf het begin van de ziekte vertraagd zijn. Een vertraagde maaglediging kan leiden tot een onvoorspelbare opname van de levodopa, verminderde werkzaamheid van de levodopa en tot klachten als een opgeblazen gevoel, snelle verzadiging en misselijkheid. Ook bij MSA komt een vertraagde maaglediging voor. Er is nauwelijks onderzoek gedaan naar het effect van voeding op de maaglediging. Bij gebruik van een vloeibare voeding is er minder vaak sprake van een vertraagde maaglediging dan bij het gebruik van een vaste voeding.

Eet bij de warme maaltijd geen soep. Geen soep vlak voor de maaltijd te gebruiken.

7. Orthostatische Hypotensie

Orthostatische hypotensie komt bij ongeveer de helft van de patiënten voor en vindt meestal plaats in een gevorderd stadium van de Ziekte van Parkinson. Bij MSA is sprake van ernstige autonome functiestoornissen, waarbij orthostatische hypotensie al in een vroeg stadium kan optreden.

8. Supplementen

Regelmatig hebben patiënten vragen over de mogelijke positieve effecten van het gebruik van vitaminen- en mineralensupplementen en in het bijzonder de anti-oxidanten zoals vitamine E en co-enzym Q10. Verder hebben patiënten met de Ziekte van Parkinson een verhoogd risico op een vitamine D deficiëntie.

Praktische Voedingstips voor Parkinsonpatiënten

De gevolgen van de ziekte van Parkinson zorgen dat het kopen van eten, het koken en het opeten ervan een behoorlijke onderneming is. Hier volgen een aantal praktische voedingstips voor Parkinsonpatiënten die u kunnen helpen.

  • Plan uw maaltijden vooruit en maak een boodschappenlijst van alle benodigde ingrediënten.
  • Bedenk bij het plannen van uw menu’s hoe lang u in de keuken kunt staan zonder te moe te worden.
  • Kook een aantal extra porties, indien u voldoende energie heeft, en vries de extra porties in. Dat scheelt u weer een avond koken!
  • Diepvriesgroenten zijn net zo voedzaam en gezond als verse groenten. U hoeft ze alleen niet meer schoon te maken en te snijden, wat u energie bespaart.

Handige Hulpmiddelen

  • Maak gebruik van handige hulpmiddelen, zoals speciaal bestek met extra grote, hoekige of verzwaarde handgreep.
  • Serveer warme dranken in een geïsoleerde beker om te voorkomen dat ze afkoelen. Tuitbekers voorkomen geknoei en helpen bij het drinken. Er zijn ook bekers verkrijgbaar met een uitsparing voor de neus of met twee oren.
  • Schenk bekers en kopjes niet te vol. Gebruik bijvoorbeeld een grote mok en schenk die halfvol. Een lang buigrietje kan handig zijn, net als een rietje voor warme dranken.
  • Verzwaarde kopjes kunnen trillingen tijdens het drinken helpen te voorkomen.
  • Serveer het eten op een hoger niveau. Zet het bord bijvoorbeeld op een doosje of een standaard: zo is het voedsel dichter bij de mond.
  • Plaats het bord op een rubberen onderzetter of antislipmatje om wegschuiven te voorkomen.
  • Gebruik een bord met opstaande randen zodat uw eten niet van het bord schuift.
  • Schaf eventueel een speciaal ‘warmhoudbord’ aan om te voorkomen dat uw eten te snel afkoelt.
  • Geef alle producten in de keuken een vaste plek, zet ze zo neer dat u ze met twee handen kunt pakken en plaats de spullen die u vaak nodig heeft vooraan.
  • Verspil geen onnodige krachten: werk zoveel mogelijk zittend, haal eventueel kastdeurtjes weg zodat u er met uw benen onder kan.
  • Zorg voor voldoende werkplek naast uw fornuis. Als het werkblad op dezelfde hoogte ligt, kunt u uw pannen schuiven in plaats van optillen.

Tips bij Smaakverlies en Verminderde Eetlust

Bij Parkinson kan smaakverlies of verminderde eetlust vaak een uitdaging zijn. Dit kan het eten minder aantrekkelijk maken en daardoor kan het moeilijker zijn om voldoende voeding binnen te krijgen. Gelukkig zijn er verschillende manieren om het eten weer smakelijker te maken, zelfs bij een verminderde smaakbeleving.

  • “Verander van spijs doet eten”. Door af te wisselen tussen warme en koude gerechten kun je je zintuigen stimuleren. Dit helpt bij het verbeteren van de eetbeleving, vooral als je minder goed kunt proeven. Combineer bijvoorbeeld een warme soep met een koude salade of geniet van een warm hoofdgerecht gevolgd door een verfrissend koud dessert.
  • Een kleurrijk bord kan de eetlust bevorderen, wat belangrijk is bij Parkinson, waar het eten soms als minder smakelijk ervaren kan worden. Het toevoegen van kleurrijke groenten zoals wortelen, paprika’s en tomaten kan het eten visueel aantrekkelijker maken.
  • Bij Parkinson kan het soms lastig zijn om de hoeveelheid voedsel goed in te schatten of het eten helemaal op te krijgen. Door kleinere porties te eten, wordt de maaltijd minder overweldigend.
  • Pittig eten kan de smaakbeleving verbeteren door de zenuwen op je tong te prikkelen. Kruiden zoals chili, mosterd of mierikswortel kunnen je eetervaring intenser maken.
  • Als je smaakbeleving vermindert, kun je profiteren van de andere zintuigen die je nog goed kunt gebruiken. Geur, kleur en zelfs geluid kunnen bijdragen aan je eetervaring. Denk aan de geur van vers gebakken brood of het geluid van een knapperige salade.
  • Knapperige ingrediënten kunnen je eetplezier verhogen.
  • Gerechten die je vroeger lekker vond, kunnen je eetlust bevorderen, zelfs als je nu minder proeft. Het koken van gerechten die je je herinnert van vroeger, kan je helpen om plezier te halen uit het eten en positieve herinneringen op te roepen.

Wat smaakt het beste?

  • Nee, vrijwel niets meer - Probeer een aantal keer iets toe te voegen uit zoet, zuur, zout, bitter of umami. Wat smaakt nog een beetje?
  • Ja - Probeer dan eens iets toe te voegen uit zoet, zuur, zout, bitter of umami.

Smaakmakers:

  • Zoet: suiker, honing, zoete aardappel, moes of compote, rode ui, wortel, zoete ketjap, dille, kardemom, basilicum.
  • Zuur: azijn, zilveruitjes, augurk, atjar tjampoer, citroensap/rasp, blokjes tomaat, zure room of yoghurt.
  • Zout: zout, gerookte ham, uitgebakken spekjes, salami, zoute ketjap, peterselie, bieslook.
  • Bitter: mosterd, kappertjes, lente-ui, komijn, laurier, koriander, laos (Thaise gember).
  • Umami (hartig): (geraspte) oude of Parmezaanse kaas, rode ui, gember(pasta of sap), ansjovis, balsamico, trassi (garnalenpasta).

Aanvullende Tips

  • Droge mond? Drink meer, neem vaker kleine slokjes water, zuig op een stukje ijs of gebruik een mondspray of mondspoeling. Ook op een snoepje zuigen of op kauwgom kauwen kan helpen om meer speeksel te produceren en een droge mond te verminderen. Zo activeert u tevens uw smaakpapillen en proeft u meer.
  • Rook niet of zo weinig mogelijk. Los van het feit dat het in alle opzichten slecht is voor uw algemene gezondheid, tast de nicotine uw smaakpapillen aan.
  • Blijf uit de buurt van zware parfums of andere heftige geuren: ook die beïnvloeden uw smaak en eetlust.
  • Medicijnen kunnen uw reuk- en smaakvermogen beïnvloeden. Als dit u erg stoort, vraag dan uw arts of u eventueel andere medicatie kunt krijgen.
  • Zowel te pittige als qua temperatuur te hete gerechten zijn geen aanraders omdat ze uw smaakpapillen aantasten.
  • Afwisselen is belangrijk: eet dus niet elke dag hetzelfde. Maak gevarieerde weekmenu’s om uw zintuigen extra te prikkelen. En wissel ook tijdens het eten de smaken af (als uw eten niet door elkaar is gemengd), om vlees, vis, groente, rijst, aardappelen of saus apart te proeven.
  • Hyperactief of nerveus? Magnesium kan dit voorkomen. Het zit in onder meer pasta, rijst, schaaldieren, spinazie, venkel, chocolade en ananas.

Sociaal Aspect

Gezellig samen eten heeft veel voordelen. Het is vaak moeilijker om voor jezelf een uitgebreide maaltijd te maken, maar samen eten maakt het makkelijker om gevarieerder te koken. Bovendien zorgt het sociale aspect van samen eten ervoor dat je meer geniet van je maaltijd, ook als je minder goed proeft.

  • Zorg dat u regelmatig eet. Verdeel de maaltijden over de dag en zorg dat u steeds kleine hoeveelheden eet. Zorg er daarnaast voor dat tussendoortjes niet te vet zijn.
  • Gevarieerd te eten, verandering van spijs doet eten. Vervang vlees door bijvoorbeeld kip, vis, ei of vegetarische vleesvervangers. Aardappelen kunt u vervangen door frites, rijst, macaroni of spaghetti. Brood kunt u vervangen door pap, vla, yoghurt, kwark of drinkontbijt.
  • U kunt de warme maaltijd koken zoals u gewend bent. Verschillende onderdelen als het vlees, de aardappelen en groente mogen fijn gesneden worden, gestampt of gemixt. Ook kunt u de warme maaltijd smeuïger maken met wat extra jus, saus of appelmoes.
  • Gezellig samen eten bevordert de eetlust. Ook al lijkt het praktischer om apart te eten: doe het toch samen!
  • Waak ervoor dat u en uw partner niet in een isolement raken. Veel mensen met Parkinson voelen zich ongemakkelijk om in gezelschap te eten en te drinken. Eenzaamheid is echter veel erger dan die paar ongemakkelijke momenten. En vriendschappen en communicatie in stand houden is eenvoudiger dan ze opnieuw opbouwen. Nodig dus vooral mensen uit en neem uitnodigingen van anderen aan.
  • Ga vooral af en toe uit eten. U kunt (laten) vragen of uw vlees en/of groentendoor de kok voorgesneden kunnen worden. Of ze kunnen uw soep in een soepkom serveren zodat u deze kunt drinken. En u kunt eventueel eigen bestek meenemen.

labels: #Koken

Zie ook: