De Schijf van Vijf en de Richtlijnen Goede Voeding zijn beide instrumenten die in Nederland worden gebruikt om mensen te begeleiden bij het maken van gezonde voedselkeuzes. Het gaat om een voedingspatroon dat genoeg energie en voedingsstoffen levert en mensen gezond houdt of gezonder maakt. De Richtlijnen Schijf van Vijf zijn de onderbouwing van de Schijf van Vijf.

De Richtlijnen Goede Voeding worden uitgegeven door de Gezondheidsraad. Deze richtlijnen geven op basis van wetenschappelijk onderzoek aanbevelingen over welke voedingsmiddelen en voedingsstoffen goed zijn voor de gezondheid en welke je beter kunt beperken of vermijden.

Het is ontworpen om deze wetenschappelijke aanbevelingen van de Gezondheidsraad om te zetten in een visueel, gebruiksvriendelijk formaat dat mensen helpt om gezonde voedingskeuzes te maken in het dagelijkse leven. De Schijf van Vijf verdeelt voedingsmiddelen in verschillende categorieën en geeft aan hoeveel je van elk zou moeten eten voor een evenwichtig en gezond dieet.

Regelmatige evaluatie en aanpassingen

Het Voedingscentrum evalueert continu of haar adviezen nog in lijn zijn met de ‘Richtlijnen Goede Voeding 2015’ van de Gezondheidsraad. De raad geeft op het gebied van oliën en vetten geen kwantitatief advies, maar raadt wel aan om verzadigde vetten te vervangen door meervoudig onverzadigde vetten om het risico op chronische ziekten te verminderen.

In juli 2024 introduceerde het Voedingscentrum de zesde editie van de ‘Richtlijnen Schijf van Vijf’, het achtergronddocument van de Schijf van Vijf voor gezondheidsprofessionals, waarbij een belangrijk addendum werd toegevoegd. De onderbouwing van de nieuwe richtlijnen is gepubliceerd in het peer-reviewed tijdschrift Public Health Nutrition en is daarmee getoetst en erkend door (internationale) onderzoekers. In de vernieuwde zesde editie wordt ook de milieudruk van de Schijf van Vijf besproken. Ze bestaan uit een praktische vertaling van de Richtlijnen goede voeding van de Gezondheidsraad, aangevuld met specifieke adviezen voor voldoende energie en voedingsstoffen. Ook gaat het over de milieudruk van de Schijf van Vijf (bijlage 13).

Recente wijzigingen in de Richtlijnen

In 2022 introduceerde de Gezondheidsraad nieuwe energiebehoeften voor specifieke bevolkingsgroepen, inclusief kinderen, volwassenen, zwangeren en ouderen, gebaseerd op verschillende activiteitenniveaus. Zo is vanzelfsprekend de energiebehoefte lager bij mensen met een leefstijl bestaande uit veelal zittend spelen, leren en werken dan bij mensen die dagelijks (zeer) actief zijn door onder andere sport en werk. Het energieverbruik is relevant aangezien één van de basisprincipes van de Schijf van Vijf is dat ongeveer 85% van de totale energiebehoefte geleverd wordt door voedingsmiddelen uit de vijf vakken van de schijf.

Het addendum bevat onder andere aangepaste aanbevelingen voor de dagelijkse inname van oliën en (smeer-)vetten. Deze hernieuwde aanbevelingen sluiten beter aan bij verschillende activiteitenniveaus en energiebehoeften.

Aanbevelingen voor oliën en vetten

Oliën, vetten en margarines vormen één van de vijf vakken van de Schijf van Vijf. Ze zijn belangrijk voor een gezond voedingspatroon; zo leveren ze essentiële vetzuren en vitamines A, D en E. Voorheen werd 65 gram olie en (smeer-)vetten per dag voor mannen en 40 gram per dag voor vrouwen aanbevolen.

In de nieuwe richtlijnen wordt dagelijks 15 gram bereidingsvet plus 6 gram halvarine of margarine per snee brood aanbevolen, waarbij elke snee wordt besmeerd. Dit betekent bijvoorbeeld dat voor mannen van 50-69 jaar nu 5-7 sneetjes brood wordt aanbevolen en 50-65 gram oliën en vetten per dag. Bij kinderen vanaf 9 jaar variëren de nieuwe richtlijnen per geslacht (3-5 sneetjes brood en 30-40 gram oliën en vetten voor meisjes, en 3-6 sneetjes brood en 30-45 gram oliën en vetten voor jongens). Voor vrouwen zijn de adviezen onveranderd.

Het addendum van de Richtlijnen Schijf van Vijf bevat een overzicht van alle veranderingen in de zesde versie, inclusief een compleet overzicht van de vernieuwde aanbevolen hoeveelheden voedingsmiddelen per doelgroep op bladzijde 204 en 205.

Lunchmaaltijden voor schoolkinderen

Naast de al bestaande criteria voor maaltijden zijn er aanvullende criteria voor lunchgerechten voor kinderen tot 8 jaar opgenomen in de nieuwe Richtlijnen Schijf van Vijf. Deze criteria zijn afgeleid van de richtlijnen voor oudere kinderen en volwassenen, maar dan aangepast aan de lagere energiebehoeften van jongere kinderen. Dit betekent dat er voor kinderen tot en met 8 jaar nu een maximum is vastgesteld van 10 gram halvarine, (vloeibare) margarine of olie per lunchgerecht, terwijl dit 15 gram is voor oudere kinderen en volwassenen.

De praktijk: hoe volgen Nederlanders de Richtlijnen?

De laatste voedselconsumptiepeiling (2019-2021) laat zien dat we gemiddeld slechts 20 gram per dag hiervan eten. Zelfs nu de aanbevolen hoeveelheden in bandbreedtes uitgedrukt worden in plaats van in getallen, geldt nog steeds dat we te weinig smeer- en bereidingsvetten binnen krijgen. Er is hierbij geen verschil tussen laag- , gemiddeld- of hoog opgeleiden.

Het RIVM heeft gekeken in hoeverre het Nederlandse voedingspatroon tussen 2012 en 2016 overeenkomt met de aanbevelingen van de Schijf van Vijf. Daaruit blijkt dat veel Nederlanders minder dan de aanbevolen hoeveelheden van de producten in de Schijf van Vijf eten en drinken. Ook eten ze veel producten die buiten de Schijf van Vijf vallen, terwijl het Voedingscentrum adviseert om deze producten niet te veel en niet te vaak te eten. Jonge kinderen en ouderen eten vaker volgens de Richtlijnen Schijf van Vijf dan de andere leeftijdsgroepen.

Minder dan 10 procent van de Nederlanders eet de aanbevolen hoeveelheden groenten, peulvruchten, aardappelen en graanproducten, en smeer- en bereidingsvetten. Meer dan een derde van de Nederlanders eet voldoende brood en kaas, maar zij kiezen dan vooral voor soorten die weinig vezels, veel ongunstige vetten of veel zout bevatten. Als alleen naar de aanbevolen soorten wordt gekeken (zoals volkorenbrood en vetarme kaas), volgt ook minder dan 10 procent van de Nederlanders de richtlijnen voor deze productgroepen. Ongeveer twee derde deel van de Nederlanders eet meer vlees(producten) dan wordt aanbevolen en kiest daarbij voor de ongezondere vleessoorten, zoals vleeswaren, worst en hamburgers.

Een derde deel van de totale hoeveelheid die we eten en drinken staat niet in de Schijf van Vijf. Dit deel is minder gezond. Deze producten bevatten vaak veel calorieën en ongunstige voedingsstoffen. Zo krijgen we veel zout, suiker en ongunstige vetten binnen door hartige en zoete snacks te eten.

De Schijf van Vijf: een dynamisch model

De Schijf van Vijf is sinds haar introductie in de jaren 50 van de vorige eeuw meerdere keren herzien om zich aan te passen aan nieuwe voedingsonderzoeken en veranderde voedingsgewoonten. In de nieuwe versie ligt meer nadruk op een gevarieerd dieet en duurzame keuzes, zoals meer plantaardige en minder dierlijke producten. Bovendien reikt het doel tegenwoordig verder dan goede voedingskeuzes, en gaat het steeds meer om een langdurige goede gezondheid. Zo stimuleert het nu ook bewustzijn over portiegroottes en de hoeveelheid energie (calorieën) die je per dag nodig hebt.

De belangrijkste veranderingen in de Schijf van Vijf per categorie:

  • Groenten en fruit: aan de aanbeveling is toegevoegd een dagelijkse consumptie van ten minste 250 gram groenten en 2 porties fruit.
  • Brood, graanproducten en aardappelen: voorheen werden vooral wit brood en aardappelen beschouwd als essentieel onderdeel van het dieet. De nadruk ligt nu op volkorenproducten en de aanbeveling voor aardappelen is verlaagd.
  • Vis, peulvruchten, vlees, ei, noten en zuivel: voorheen moedigde deze schijf de consumptie van dierlijke producten aan als belangrijke bron van eiwitten. In de nieuwe Schijf van Vijf ligt er meer focus op plantaardige eiwitten en wordt de consumptie van rood en verwerkt vlees ontmoedigd. Ook worden twee porties vis per week aanbevolen.
  • Vetten en oliën: vetten werden erkend als belangrijk onderdeel van het dieet, maar het onderscheid tussen verzadigde en onverzadigde vetten was minder bekend. Zo nam boter een grote plek in. Nu wordt aangeraden om te kiezen voor onverzadigde vetten, zoals olijfolie.
  • Dranken: de oorspronkelijke Schijf van Vijf bevatte eigenlijk geen specifieke aanbevelingen voor het beperken van suikerhoudende dranken, wat nu wel het geval is. Volgens de nieuwe aanbevelingen drink je bij voorkeur water, thee en koffie zonder suiker.

Vooruitblik

De Gezondheidsraad bekijkt in 2025 of de bestaande richtlijnen uit 2015 gehandhaafd kunnen blijven of moeten worden aangepast op basis van gezondheidseffecten en milieu-impact, en evalueert per subonderwerp of er een wetenschappelijke basis is voor nieuwe richtlijnen.

Een grondige en wetenschappelijke onderbouwing van de Schijf van Vijf vind je in de documenten op deze pagina. Bekijk ook de Richtlijnen goede voeding van de Gezondheidsraad en de Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht.

labels:

Zie ook: