Op koude winterdagen wordt in Nederland stamppot gegeten, een éénpansgerecht van aardappelen, boerenkool, zuurkool, andijvie of wortels en uien dat wordt opgediend met (rook)worst of een lapje vlees en jus. De stamppot van aardappels, wortels en uien wordt hutspot genoemd. In beide benamingen zit het woord pot. In de ene pot wordt de inhoud gehusseld en in de andere wordt het gestampt.

De Geschiedenis van Hutspot

Van beide namen voor dit type menggerecht is het woord hutspot ouder dan het woord stamppot. Het begrip stamppot stamt uit de twintigste eeuw en wordt gebruikt voor een gestampte maaltijd. Het begrip hutspot wordt al vanaf de zestiende eeuw gebruikt.

Het Instituut voor Nederlandse Lexicologie definieert hutspot als volgt: 'Eenig gerecht bestaande uit verschillende dooreengemengde en te zamen gekookte, in den regel ten deele klein gehakte bestanddeelen, waaronder vleesch doorgaans het voornaamste is. Vaak met de betekenis van dagelijksche pot, eten in het algemeen.' In historische bronnen vanaf de zestiende eeuw wordt melding gemaakt van onder andere huspot, hussepot en hutsepot.

Vroegmoderne vermeldingen van hutspot doen vermoeden dat het een geliefd gerecht was. Zo vermeldt R. Visscher (ca. 1614): Een geck …, die de Hutspot liet aen barnen […]”. Jacob Cats (1632) schrijft: “Schoon al deed'ik dit vermaen, Gy liet den hutspot open staen, En al mijn seggen baette niet, Tot dat het onheyl is geschiet; … De beste stucken sijnder uyt.”

Iets meer informatie over de inhoud van de hutspot krijgen we van J. de Brune (1657): “Groote Heeren doen zomtijds een lustigh mael, … met een hutspot van rund-vleesch en pruymen." Deze laatste uitspraak maakt duidelijk dat hutspot uit het verleden geen synoniem is voor stamppot met wortelen, terwijl dat nu wel zo is.

De beroemdste melding van hutspot betreft de inhoud van een ketel die door de Spanjaarden in de nacht van 2 op 3 oktober 1574 op de Lammenschans werd achtergelaten. De inhoud van deze ketel werd door de Leidenaren hutspot genoemd en bevatte, volgens de overlevering, waarschijnlijk wortelen, pastinaak, uien en vlees.

Spaanse Hutspot

De eerste melding van een Spaanse hutspot verschijnt in het kookboek van Antonius Magirus uit 1612. In recept 59 legt hij uit “Hoe dat men een goede menghelinghe oft Spaenschen huspot maecken sal, int Spaens gheheeten: oglia potrida.” Magirus meldt dat dit het “beste is dat ick ete”. Men neme: twee pond gezouten en vier pond ongezouten spek, twee varkenssnuiten, twee varkensoren en vier varkenspoten, vier pond vlees van wild zwijn en twee pond saucijzen. Vervolgens zes pond ribstukken van een hamel (gecastreerde geitenbok), zes pond bilstukken van een kalf, zes pond goed ossenvlees, twee vette kapoenen of kippen en twee koppels vette duiven. Vul het aan met twee achterbouten van een haas, twee patrijzen, twee fazanten, twee wilde eenden, 20 lijsters, 20 merels en 20 kwartels. Voeg daarna gedroogde erwten, kikkererwten (wit of bruin), verse knoflook, uien, rijst, kastanjes en snijbonen toe, gevolgd door kabuiskool (witte kool), savooiekool, rapen en enkele saucijzen of worsten. Proef of het zout genoeg is, voeg peper en kaneel toe en strooi er voor het opdienen nog wat suiker over. Magirus vermeldt dat de kok van alles kan toevoegen of weglaten uit dit gerecht, want: Vele doender vele andere goede compositien, die niet quaet en syn by, welcke ic al tot uliede lusten, appetyten ende gheleghentheden laten sal, biddende alleenlyc, my vergheven wilt, soo vele goets by malcanderen geordonneert heb; is meest ghedaen, om de volcomentheyt van het sop te ghenieten. Niettemin en is niet van noode, dat men desen huspot soo groot maeckt: doet het naer gheleghentheyt.

Bovenstaand gerecht, liefkozend olla genoemd, duikt in Nederlandse geschriften op aan het eind van de zestiende eeuw en blijft meer dan vierhonderdvijftig jaar in gebruik binnen en buiten Spanje.

Keulse Hutspot

Enkele jaren voordat het kookboek van Magirus werd gedrukt, verscheen het kookboek van de arts Karel Baten, die zichzelf Carolus Battus liet noemen. Ook hij heeft in zijn kookboek diverse recepten voor hussepot of huspot opgenomen, zij het geen Spaanse. De Keulse hutspot is bij lange na niet zo uitgebreid als Magirus’ Spaanse hutspot, maar het vergt meer werk dan de andere hutspotten uit hetzelfde kookboek, waarin overwegend wordt beschreven hoe het vlees of de vis gekookt dient te worden. Om eenen Keulschen huspot te stoven, neeme men diverse stukken rund, maar bij voorkeur ossenvlees. De uien, gedroogde dille (ghedroochde dilstocken), gemberwortel (twee of dry clauwen gengeber), folie (dry of vier bladeren foeylie) en een handvol hele peper worden in een doek gebonden en in de pot gehangen. Het geheel kookt tsamen tot dattet genoech is. De uien worden niet opgegeten, maar weggegooid. Ook de dille wordt niet opgegeten. De foelie, gember en peperkorrels worden uiteindelijk wel met het vlees opgediend.

De inhoud van de Spaanse ketel uit Leiden, met peen, ui, pastinaak en vlees, vertoont iets meer overeenkomsten met de Keulse hutspot, gezien de ui die Battus laat toevoegen. Van pastinaak en peen is echter geen sprake. Het toevoegen van groenten aan een éénpotsgerecht komt wel voor in andere recepten uit het kookboek van Battus.

Pottage

Pottagie of pottage, afkomstig van het Latijnse potus (potare = drinken) is hetzelfde als het Duitse Brei en Suppe, het Nederlandse soppe. Deze gerechten, vloeibare éénpotsmaaltijden, worden al in het oudste Europese kookboek van Apicius (De re coquinaria) vermeld. In 1498 werd deze verzameling recepten voor het eerst gedrukt en in vele talen uitgegeven. In deze recepten vormen peulvruchten (erwten, bonen en linzen) het hoofdbestanddeel. Het kookvocht bestaat uit water of wijn. Het gerecht wordt al dan niet opgediend met gekookt vlees, vis of gevogelte.

Omdat het bij pottage, Suppe, Brei en hutspot (zoals blijkt uit teksten uit de zestiende/ zeventiende eeuw) vrij staat te kiezen wat er in de ketel komt, is dit het ideale recept voor huishoudens uit alle lagen van de samenleving. De welstand van de eters kan herleid worden aan de hand van de inhoud van de pot: (veel) vlees, vis of gevogelte en (overvloedig) gebruik van kruiden en specerijen duidde op een familie van betere komaf dan de eigenaren van een pot gevuld met knollen, rapen en spek voor de smaak. Opvallend is dat de ketel of kookpot waarin het gerecht bereid werd, niet of zelden schoon werd gemaakt. In alle lagen van de samenleving vormden de kliekjes van gister de basis voor de maaltijd van vandaag.

De Aardappel in Hutspot

Europeanen kwamen voor het eerst in aanraking met de aardappel in 1537, in wat tegenwoordig Colombia is. Spaanse troepen onder leiding van Jiménez de Quesada, op zoek naar het legendarische El Dorado, vielen een dorp binnen waarvan de bewoners waren gevlucht. De Spanjaarden troffen maïs, bonen en “pappas” of aardappelen aan. Deze aardappelen, die al eeuwen gecultiveerd werden door de lokale bevolking, werden meegenomen naar Europa waar ze in 1550 in Spanje, en kort daarna in Italië, werden verbouwd.

De aardappel komt in de loop van de tijd sporadisch terug in beeld, als back-up gewas in tijden van slechte oogst. Pas in de achttiende eeuw werd de aardappel in grote delen van Europa stapelvoedsel, al werd er nog steeds met argwaan naar gekeken.

Eén van de grootste botanici uit zijn tijd, de Vlaming Charles de l'Écluse of Carolus Clusius, kreeg in 1588 twee aardappelen en een aardappelbes toegestuurd van Philippe de Sivry, gouveneur van Bergen in Henegouwen. Er werd vermeld dat ze op dezelfde manier bereid dienden te worden als kastanjes en wortelen. Voor de aardappel geeft Clusius het volgende recept. “Schil de aardappels, kook ze tussen twee schotels en stoof ze daarna in een vette saus met schapevlees en rapen of knollen”.

Niet veel later beschrijft de Zeeuwse predikant Hondius uitvoerig verschillende soorten hutspot die bestaan uit schapenvlees met pastinaak en varkensvlees met gele peen en ui. Andere varianten werden gemaakt met rundvlees, een jong kalf of een oude haas die niet meer geschikt is om aan het spit te braden. De aardappel, bij Hondius en andere eigenaren van herbaria zeker bekend, komt echter niet voor in de door hem besproken recepten voor hutspot. Een verklaring kan zijn dat de aardappel niet bij iedereen in de smaak viel. Zo meldde Hondius dat hij de smaak te 'ranck' vond. Hij stopte daarom met het verbouwen van aardappelen in zijn tuin en stapte over op de teelt van aardperen of topinambours.

Catharina Zierikhoven, huishoudster van een rijke Friese familie, stoofde aardappelen met uien in room en boter en kruidde ze met nootmuskaat, peper en zout. De Duitser Ludwig, Lid van het Oeconomisch gezelschap in Saxen en den Palts in 1772, gebruikte aardappelen als groente in plaats van broodvervanger. Hij adviseerde de Nederlandse lezer om ze te stoven met vlees, te eten met vis, uitgebakken spek, met kool of andere groenten. Nog geen vijftig jaar later werd een variant op dit recept gepubliceerd in Den Nieuwe Vaderlandsche kookkunst.

Hutspot Vandaag

Dit recept kan worden gezien als de basis van de hedendaagse hutspot. Het recept van hutspot met wortelen en aardappelen: De aardappelen moeten niet geheel gaar gekookt weezen, dan doet men dezelve by de wortelen, die wel geschraapt en gewasschen, en in kokend regenwater gaar gekookt zyn; men doet'er voords by een goed stuk boter, gehakte pietercelie, peper en zout naar den smaak; die een liefhebber van uiëen is, doet dezelven, in stukjens gesneden, en in boter gefruit'er mede by, laat een en ander gaar stoven. Deze soort van hutspot wordt voorgediend met klapribbetjens [klapstuk] die in stukken gehakt zyn, ter grootte van een hand; zy moeten twee dagen te vooren in't zout gelegen, en verder eenvoudig gaar gekookt weezen. De plek die de aardappel in het van oorsprong Middeleeuwse gerecht hutspot had gekregen, werd in de loop van de jaren alleen maar versterkt.

Oma’s Hutspot

Hutspot van oma is het ultieme comfort food. Een dampend bord vol zachte aardappelen, zoete wortelen en smeuïge uien, precies zoals oma het altijd maakte. Dit ouderwets hutspot recept brengt je meteen terug naar die knusse keuken, waar de geur van sudderende groenten zich door het huis verspreidde. Oma’s hutspot werd altijd met liefde bereid, met een klontje roomboter en een vleugje nootmuskaat voor die typische, volle smaak. Vroeger stond oma al vroeg in de keuken, terwijl de pannen zachtjes pruttelden op het fornuis. Geen poespas, gewoon pure ingrediënten en een ouderwets hutspot recept dat al generaties lang werd doorgegeven. Met haar houten stamper zorgde ze voor de perfecte structuur: niet te fijn, niet te grof. Met dit recept kun jij diezelfde warme herinneringen oproepen en genieten van een echte oma’s hutspot.

Basisrecept Hutspot

Hutspot is een klassieke Nederlandse stamppot van aardappelen, wortelen en uien. Dit eenvoudige en voedzame gerecht wordt traditioneel geserveerd met een rookworst of een stukje suddervlees. De groenten worden samen gekookt en vervolgens grof gestampt voor een authentieke smaak en structuur.

Ingrediënten:

  • Aardappelen
  • Wortelen
  • Uien
  • Laurierblaadjes
  • Roomboter
  • Zwarte peper
  • Nootmuskaat
  • Sambal
  • Melk

Bereiding:

  1. Schil de uien en snijd deze in gelijke ringen.
  2. Schil de aardappelen en snijd deze in gelijke stukken.
  3. Schraap de winterpenen een beetje schoon met een dunschiller en snijd deze dan in plakjes of in blokjes.
  4. Doe een klont roomboter in de pan en fruit hierin de uien even aan.
  5. Voeg dan de aardappelen en de winterpeen toe. Doe ook de 2 laurierblaadjes erbij.
  6. Vul de pan met water tot alles net onder staat.
  7. Breng het aan de kook en laat dit 20 minuten rustig doorkoken. Prik regelmatig met een vork in de aardappelen om te kijken of ze gaar zijn.
  8. Verwarm ondertussen de rookworst volgens de verpakking.
  9. Giet de aardappelen en de groente af in een vergiet en vis de laurierblaadjes eruit.
  10. Gooi de laurierblaadjes weg en doe de rest weer terug in de pan.
  11. Doe hier een snuf zout, een flinke snuf zwarte peper en nootmuskaat bij. Doe ook een theelepel sambal erbij.
  12. Nu nog een klontje roomboter en een scheutje warme melk erbij en stampen maar . . .

Hopelijk heb je net zo genoten van deze hutspot van oma als vroeger aan de keukentafel. Een simpel, maar hartverwarmend gerecht dat nooit uit de tijd raakt. Serveer het met liefde, zoals oma dat altijd deed.

Tips voor de Perfecte Hutspot

  • Wat is het geheim van een echte hutspot van oma? Het geheim zit in de eenvoud en liefde waarmee het wordt gemaakt. Oma gebruikte altijd verse ingrediënten, kookte de groenten langzaam en voegde een klontje roomboter en een snufje nootmuskaat toe voor extra smaak. En natuurlijk werd alles met de hand gestampt voor de perfecte structuur!
  • Hoe maak ik hutspot extra smeuïg? Wil je een extra romige hutspot? Voeg een scheutje warme melk en een klontje roomboter toe tijdens het stampen. Dit maakt de stamppot heerlijk zacht en vol van smaak.
  • Welke vleesopties passen het beste bij hutspot? Traditioneel wordt hutspot gegeten met rookworst of draadjesvlees. Maar ook speklapjes, gehaktballen of zelfs een stukje hachee passen er perfect bij.
  • Kan ik hutspot van oma bewaren en opwarmen? Ja! Hutspot kun je tot 2 dagen in de koelkast bewaren. Opwarmen kan in de pan met een klein beetje melk of boter, zodat het niet droog wordt. Je kunt het ook invriezen, maar de structuur kan iets veranderen.
  • Kan ik hutspot maken zonder aardappelen? Ja, als je een koolhydraatarme variant wilt, kun je aardappelen vervangen door knolselderij of bloemkool. De smaak wordt iets anders, maar nog steeds heerlijk!

Variaties op Hutspot

  • Klassieke hutspot met een twist: superlekker en zo op tafel. Kook de aardappels, winterpenen en uien (apart van elkaar) in circa 15 minuten gaar. Giet af en stoom droog. Pureer de aardappels, winterpenen en de uien met een pureestamper. Maak de puree smeuïg met boter.
  • Hutspot met gehaktballen: Meng het ei met het gehakt, de mosterd, paneermeel, een beetje zout en versgemalen peper. Verhit een scheutje olie in een hapjespan en bak de balletjes rondom goudbruin in circa 5 minuten. Schenk de appelsap erbij en voeg de appelstroop toe. Snijd de ontbijtkoek in kleine stukjes. Verdeel de peen & uien over borden.

Hutspot met Klapstuk

  1. Begin met het bereiden van het klapstuk. Leg het klapstuk tussen 2 vellen huishoudfolie en sla het plat (bijvoorbeeld met een deegrol).
  2. Doe de bouillon, jeneverbessen en kruidnagels erbij en breng het geheel aan de kook.
  3. Maak ondertussen de wortels schoon en snij deze in blokjes.
  4. Doe de bouillon terug in de pan, voeg de wortel en ui toe en breng aan de kook. Leg het vlees op de groenten.
  5. Haal het vlees weer uit de pan en houd dit warm onder een stuk aluminiumfolie.
  6. Stamp de aardappelen en groenten tot een stamppot. Voeg de rest van de boter toe en maak de stamppot smeuïg met een beetje bouillon.

Hachee

Hachee is al sinds jaar en dag een typisch gerecht uit de Nederlandse keuken. Rundvlees wordt langzaam gegaard met veel uien, kruiden en zuren. De oorsprong van dit gerecht gaat zeker al terug tot in de middeleeuwen. Het woord hachee is afkomstig van het Franse woord hacher, dat hakken betekent. Om verspilling tegen te gaan werden resten braadvlees fijngehakt en opnieuw bereidt in zoetzure vloeistoffen om het vlees malser te maken.

Ingrediënten:

  • Sukadelappen
  • Uien
  • Kruiden
  • Zuren

Bereiding:

  1. Snijd de sukade in grove stukken en omwentel ze met bloem. Verhit een scheut olie in een braadpan en bak het vlees rondom goed aan. Breng op smaak met peper en zout zet apart.
  2. Snijd de uien in halve ringen en zet deze met de boter aan in braadpan tot ze mooi glazig worden. Voeg dan de specerijen, mosterd, rode wijn azijn, appelstoop en bruine suiker toe en bak dit even kort aan.
  3. Voeg dan het vlees toe aan de pan en zet het vlees onder met de runderbouillon. Stoof het geheel nu 3 tot 4 uur op laag vuur of gaar af in een voorverwarmde oven van 150˚C.
  4. Schil de aardappels en wortels, snijd ze in stukjes en zet ze samen met de uienringen op in een pan met zout water. Kook tot het geheel gaar is.
  5. Verhit in een pan de roomboter en voeg hier de kerrie aan toe. Voeg na een minuut of twee de melk toe en roer goed door. Breng het op smaak met peper en zout.

Verhouding ingrediënten hutspot

De truc van een grootmoeders hutspot zit 'em in de juiste verhouding wortelen, aardappels en uien. Voor hoeveel personen je hutspot ook maakt, de verhouding aardappels, wortelen en uien is altijd: 2 - 2 - 1.

Ingrediënt Verhouding
Aardappelen 2
Wortelen 2
Uien 1

In traditionele hutspot horen drie groenten thuis: winterpeen (wortels), uien en aardappelen. Deze combinatie vormt de basis van het klassieke gerecht.

labels: #Recept

Zie ook: