Op 5 december vieren veel Nederlanders pakjesavond met lekkernijen en cadeautjes. Voor velen roept de naam Sinterklaas een warme gloed van nostalgie op, een vleugje magie dat herinnert aan koude avonden en vrolijke liedjes bij de open haard. Het is een feest dat generaties met elkaar verbindt en verhalen in zich draagt die al eeuwenlang worden doorverteld.

De Oorsprong van Sinterklaas

Of Sinterklaas echt heeft bestaan is niet helemaal zeker. Historici vermoeden dat hij is gebaseerd op de bisschop Nicolaas. Hij leeft rond de vierde eeuw na Christus in Myra, een stad in het huidige Zuid-Turkije. Over zijn leven is weinig bekend - de eerste verhalen over hem duiken pas eeuwen later op.

Nicolaas zou opmerkelijke wonderen op zijn naam hebben staan. Zo zou hij als baby vlak na zijn geboorte twee uur staand in zijn badje hebben gebeden, nog voordat hij zich liet wassen door de vroedvrouw. Later in zijn leven zou hij drie scholieren tot leven hebben gewekt die door een herbergier in een pekelvat waren gestopt om als varkensvlees te worden verkocht. En hij zou zeelieden van een orkaan hebben gered. Vandaar dat Sint Nicolaas de beschermheilige is van veel havensteden (waaronder Amsterdam).

Sint-Nicolaas was in de 4e eeuw na Christus bisschop van Myra, een havenstad in het huidige Zuidwest-Turkije. Volgens de legende wordt Nicolaas geboren in Patara aan zuidwestkust van Turkije. Al vanaf het begin is hij een wonderkind: direct na de geboorte staat hij rechtop in zijn badje om God voor zijn geboorte te danken. Later als bisschop van Myra beschermt hij zijn gelovigen tijdens de christenvervolgingen onder keizer Diocletianus (284-305). Hij sterft op 6 december 335 of 337.

Al snel groeit zijn populariteit. Vooral zijn barmhartigheid en rechtvaardigheid worden geroemd in wonderverhalen. Zo geeft hij drie meisjes ’s nachts een bruidsschat om hen te behoeden voor de prostitutie. Ook wekt hij drie vermoorde jongens weer tot leven. Veel pelgrims bezoeken zijn graf in de kerk van Myra. In 1087 roven inwoners van de Zuid-Italiaanse stad Bari zijn gebeente en herbegraven hem in hun kerk. Dit stimuleert zijn verering in West-Europa. Hij wordt zo populair dat hij als heilige wordt vereerd, hoewel hij nooit officieel tot sint is verklaard.

Hoewel Sint Nicolaas na zijn dood op veel plekken in Europa wordt vereerd, ontstaat het Sinterklaasfeest zoals wij dat nu kennen pas veel later. Sint Nicolaas wordt na zijn dood op veel plekken in Europa vereerd, maar met de Reformatie komt daar verandering in. Nederland verandert van een grotendeels katholiek land in een protestants land. Dat lijkt slecht nieuws voor het Sinterklaasfeest: er komt een verbod op heiligenverering - en daarmee ook de viering van Sinterklaas.

Ook in katholieke landen wordt Sint Nicolaas minder populair: het wordt alleen nog plaatselijk gevierd. In landen als Duitsland, Frankrijk en Engeland wordt het Sinterklaasfeest naar Kerstmis verplaatst en verandert Sinterklaas in de Weihnachtsmann, Père Noël, Father Christmas en Santa Claus.

De Ontwikkeling van het Sinterklaasfeest in Nederland

Maar in tegenstelling tot de eerder genoemde landen ontstaat in het protestantse Nederland in twee eeuwen tijd een nationale Sinterklaastraditie. Als het feest in sommige steden wordt verboden, heeft dat meteen grote volkswoede tot gevolg. Het feest is simpelweg al te populair om helemaal te verbannen en wordt binnenshuis nog steeds gevierd. Dat is bijvoorbeeld te zien op het beroemde schilderij Het Sint-Nicolaasfeest van schilder Jan Steen (zie boven). Er zijn cadeaus en er is snoepgoed zoals taaitaai, wafels, appels. Opvallend is dat de Sint zelf in de zestiende eeuw nog niet afgebeeld wordt.

Na 1800 wordt het Sinterklaasfeest weer officieel toegestaan. Dan ontstaat het Sinterklaasfeest zoals we dat vandaag nog steeds kennen. Bakkers hebben de beschikking over bladerdeeg en - vanwege de VOC - ook over speculaaskruiden, die ze gebruiken voor kruidnoten, speculaaspoppen en letters van banket. Ook valt de naam ‘pakjesavond’ in deze periode voor het eerst, en ontstaat de figuur van Zwarte Piet, al is onduidelijk hoe precies.

De eerste sinterklaasintocht vindt in 1888 plaats. In 1920 wordt de intocht voor het eerst gefilmd. De knecht van Sinterklaas is in de loop der eeuwen constant aangepast. Vanaf de negentiende eeuw verschijnt Zwarte Piet aan Sinterklaas zijn zijde. En ook voor dit figuur geldt dat hij veel veranderingen heeft doorgemaakt. Bovendien laaien er vanaf de twintigste eeuw regelmatig discussies op over het stereotyperende uiterlijk van deze knecht. Welke veranderingen maakte piet de laatste anderhalve eeuw allemaal door? En hoe heeft dat uiteindelijk geleid tot de komst van roetveegpiet?

Het huidige beeld van Sinterklaas zoals we hem kennen - met zijn witte baard, mijter en staf - werd pas echt gevormd aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw. Sinterklaas vierde je in de jaren vijftig en zestig nog op een heel andere manier dan tegenwoordig. Pakjesavond was minder commercieel en vaak wat bescheidener. Kinderen zetten hun schoen bij de kachel of open haard, en vonden de volgende ochtend vaak een klein cadeautje of snoepgoed zoals een chocoladeletter of marsepeinfiguur.

De cadeaus waren vaak klein en met zorg uitgekozen. En wat nu zo typerend is voor het feest, waren de handgemaakte surprises en gedichten die erbij kwamen kijken. Ook waren de cadeaus vaak praktisch: nieuwe sokken, handschoenen of een sjaal. In de vorige eeuw had Piet een andere rol dan tegenwoordig. Piet werd vooral gezien als de assistent van Sinterklaas, die niet alleen cadeaus bracht maar ook af en toe een beetje streng kon zijn. Het ‘boek van Sinterklaas’ was heilig; daarin stond immers alles opgeschreven over het gedrag van de kinderen. Met de veranderende tijden heeft ook de figuur van Piet veel discussie en evolutie doorgemaakt. In de jaren vijftig en zestig was dit echter nog minder een onderwerp van gesprek.

Piet was de ‘knecht’ van Sinterklaas en zijn rol in het geheel was vanzelfsprekend. Vanaf de jaren zestig en zeventig begon het Sinterklaasfeest langzaam te veranderen. Hoewel er nog geen Sinterklaasjournaal was, dat pas in 2001 voor het eerst werd uitgezonden, speelde televisie al wel een rol in het feest. Reclames en sinterklaasprogramma’s zorgden ervoor dat kinderen vol spanning uitkeken naar de komst van Sinterklaas en zijn Pieten. Ook werd het feest steeds meer commercieel. Supermarkten, speelgoedwinkels en andere bedrijven speelden in op de feestvreugde en gebruikten Sinterklaas als kans om hun producten te promoten.

De Traditie van het Schoenzetten

De traditie van het schoenzetten bestond al in de vijftiende eeuw. In Utrecht zou dat al in 1427 in de Sint Nicolaaskerk zijn gedaan. Op Sinterklaasavond wordt wat geld in schoenen gestopt, dat aan de armen wordt geschonken. Later zouden kinderen ook thuis een schoen of klomp mogen zetten. De volgende ochtend zitten daar lekkernijen in.

De Jute Zak van Sinterklaas

Wat ook echt bij het sinterklaasfeest hoort, is de jute zak waar snoepgoed en cadeaus in zitten. De eerste overleveringen over het gebruik van jute gaan terug tot de periode van 400 tot 100 voor Christus. In die tijd kreeg een prins in India tijdens zijn inauguratie verschillende geschenken, waaronder juwelen, edelstenen en geweven doeken van jute. Tot halverwege de 19e eeuw werd jute met de hand gemaakt door Indiaanse boeren. Zij gebruikten dit voor producten waarin koord werd verwerk. Vanaf 1828 begon de commerciële export door het uitbreken van de Krimoorlog.

Deze oorlog zorgde ervoor dat er een alternatief moest komen voor Russische hennep, dat door Europese landen werd geïmporteerd en gebruikt voor verpakkingsmaterialen. Britse ondernemers investeerde vervolgens in jute waardoor de handel wereldwijd extreem toenam. Maar waar komt de traditie dan vandaan dat Sinterklaas en zijn pieten gebruik maken van jute zakken om strooigoed en cadeaus mee te vervoeren? Dat komt voort uit dat het sinterklaasfeest een aantal tradities van de Germanen heeft overgenomen. Veel Germaanse stammen hadden namelijk een soort ontgroening voor oudere jongens die de volwassen leeftijd bereikten. Zij werden ’s nachts door de volwassen mannelijke stamgenoten in een jute zak gestopt en ontvoerd. Op deze manier werd de moed van de jongens getest. Hier komt het verhaal dan ook vandaan dat stoute kinderen door Sinterklaas werden meegenomen in ‘de zak’.

Snoepgoed van de Sint: Een Overzicht

Het gezellige Sinterklaasfeest is natuurlijk onlosmakelijk verbonden met heerlijke lekkernijen en zoetigheden. En al dat lekkere snoepgoed roept ook nog eens warme herinneringen op aan de tijd dat we zelf klein waren. Maar wat maakt deze lekkernijen nu zo speciaal en onvervangbaar in deze periode van het jaar?

  1. Kruidnoten: We hebben het bijna altijd over ‘pepernoten’, maar wist je dat de knapperige, kleine bolletjes eigenlijk ‘kruidnoten’ heten? Pepernoten zijn namelijk zacht en lijken qua smaak en structuur op taai-taai. De klassieke kruidnoot heeft ondertussen een ware make-over gekregen. Tegenwoordig zijn kruidnoten te vinden in uiteenlopende smaken zoals karamel-zeezout, tiramisu en zelfs peperige varianten. Kruidnoten zijn een van de meest populaire Sinterklaas lekkernijen en zijn heerlijk om zo uit het handje te eten. Maar je kunt er ook verrassende combinaties mee maken. Probeer kruidnoten bijvoorbeeld te mengen met chocoladefondue, te gebruiken als topping op ijs of zelfs als knapperige laag in desserts zoals cheesecake.
  2. Speculaas: Speculaas vindt zijn oorsprong in de Middeleeuwen, toen specerijen zoals kaneel en kruidnagel nog luxe waren. Dit koekje vol aromatische kruiden werd vooral in december gegeten vanwege de rijke, verwarmende smaak. Speculaaspoppen hebben een speciale betekenis en worden vaak gegeven als cadeau. De speculaaspoppen moeten soms Sinterklaas zelf voorstellen en ze zijn een geliefd geschenk, vooral voor kinderen. Speculaas is perfect om zelf te bakken! Voeg de koude boter toe en meng tot een kruimelig deeg. Haal het deeg uit de planeetmenger, vorm het tot een bal en wikkel het in huishoudfolie. Rol het deeg uit op een licht met bloem bestoven werkblad, tot het ongeveer een halve centimeter dik is. Steek met uitsteekvormpjes het deeg uit. Voeg bijvoorbeeld verkruimelde speculaasjes toe als bodem voor een cheesecake, wat de romige vulling een knapperig, aromatisch contrast geeft.
  3. Gevulde Speculaas: Gevulde speculaas is een lekkere combinatie van knapperige speculaas en zachte amandelspijs. Gevulde speculaas wordt vaak in rechthoekige plakken gesneden, maar het kan ook in de vorm van een taart worden gebakken. Sommige bakkers maken zelfs kleine gevulde speculaasrepen, perfect voor onderweg. Zelf gevulde speculaas maken is eenvoudiger dan je denkt.
  4. Taai-Taai: Taai-taai is een traditioneel Sinterklaasgebakje dat zijn naam dankt aan de taaie textuur. Het wordt gemaakt met roggemeel, honing en anijs, en heeft een licht zoete smaak met een kenmerkende kruidige geur. Vroeger werd taai-taai vanwege de langere houdbaarheid al ver voor Sinterklaas gebakken en soms zelfs maanden bewaard. Taai-taai is op zichzelf al lekker, maar smaakt nog beter met een warme kop thee of koffie.
  5. Chocoladeletters: Chocolade letters zijn een relatief modern Sinterklaasfenomeen, ontstaan in de 19e eeuw. Men geloofde dat kinderen het leuk vonden om hun eigen initiaal in chocolade te ontvangen. Chocoladeletters zijn sindsdien uitgegroeid tot een onmisbaar onderdeel van het Sinterklaasfeest. De standaard chocolade letter is meestal melk, puur, of wit, maar de laatste jaren zijn er ook varianten met nootjes, karamel of speculaaskruiden. Chocoladeletters kun je op veel verschillende manieren gebruiken.
  6. Sinterklaasschuimpjes: Sinterklaasschuimpjes zijn kleurrijke, luchtige snoepjes gemaakt van een soort suikerachtige schuim. Hoewel schuimpjes heerlijk zijn om zo te eten, kun je ze ook gebruiken als versiering op taarten en cupcakes.
  7. Marsepein: Marsepein is een zoete lekkernij gemaakt van amandelen en suiker. De smaak is zacht en licht nootachtig. Vooral de marsepeinen varkentjes en fruitstukjes zijn een klassieke keuze. Ze worden met de hand gevormd en soms kleurrijk versierd. Doe het amandelmeel en de poedersuiker in een mixer met een beslagvleugel. Wil je zelf amandelmeel maken? van Maxima om de amandelen te malen tot meel. Haal het mengsel uit de kom en kneed het met je handen tot een gladde, soepele bal. Bestuif je werkblad licht met poedersuiker en rol de marsepein uit tot een dunne plak. Snijd of vorm de marsepein naar wens.

De Veranderende Tradities van Sinterklaas

Als je het hebt over de 'typisch Nederlandse' sinterklaastraditie, moet je je afvragen welke je precies bedoelt. Want zoals met iedere traditie het geval is: hoe verder je teruggaat in de tijd, hoe minder hij lijkt op de huidige uitvoering. En dat is maar goed ook, want als een traditie zich niet aanpast aan de huidige tijd, sterft hij uit. Zoals Arnoud-­Jan Bijsterveld, bijzonder hoogleraar Cultuur in Brabant aan de Tilburg University, in 2016 aan Quest vertelde: 'Tradities moeten steeds op de een of andere manier ‘bij de tijd worden gebracht’. Juist die veranderlijkheid maakt tradities vitaal. Zodra een traditie fossiliseert, is­ ie op sterven na dood.’

Laat een middeleeuwse Hollander het moderne sinterklaasfeest vieren en hij zou zich afvragen wat die malle bisschop op een paard doet, gevolgd door een meute Pieten. Hij zou op 5 december überhaupt geen festiviteiten verwachten. In plaats daarvan is hij zich die dag aan het voorbereiden op het feest van de 'Onnozele Kinderen'. Met dommigheid heeft die feestdag overigens niets te maken. Onnozel staat in dit geval voor onschuldig, en verwijst naar het moment waarop volgens de Bijbel koning Herodes alle onschuldige jongetjes uit Bethlehem afslacht, omdat hij op die manier baby Jezus hoopt te doden.

Sint-Nicolaas stond bekend als kindervriend Voor kinderen was het een bijzonder feest, want zij hadden het op die bewuste dag, 28 december, voor het zeggen. Zij liepen verkleed als volwassenen door de straten en gingen langs de deuren om te bedelen om snoepgoed. De heilige Nicolaas van Myra - geboren rond het jaar 280 en overleden omstreeks 6 december 350 - was al in zicht als kindervriend. Zijn officiële feestdag, 6 december, bestond ook al. Vlak ervoor koos men uit de arme kinderen van de stad een kinderbisschop, die tot aan het feest van de Onnozele Kinderen werd verwend met voedsel en schoenen. Totdat... Sint-Nicolaas zo populair werd dat hij het feest overnam.

Tot aan de Reformatie in de zestiende eeuw was de feestdag van Sint-Nicolaas een rooms-katholieke aangelegenheid, zoals vaker het geval is met heiligenverering. Er waren Sint-Nicolaasmarkten, waar hoopvolle jongemannen een speculaaspop kochten voor het meisje waar ze hun oog op hadden laten vallen. Nam ze het in ontvangst, dan lag er misschien wel een huwelijk in het verschiet. Ook je schoen zetten was toen al een onderdeel van de festiviteiten.

De protestanten vonden die 'heiligenverering' maar niets, en drongen aan op een verbod van het religieuze feest. En zo veranderde het feest - zoals een traditie zich betaamt - van een religieuze viering naar een volksfeest. Sint-Nicolaas werd Sinterklaas en de nadruk kwam te liggen op zijn vrijgevigheid. Daarom vieren de Belgen Sinterklaas op 6 december. In 2010 interviewde Het Nieuwsblad in België Raf Rumes, secretaris van het Sint-Nicolaasgenootschap Vlaanderen. Hij legt uit dat het verbod op Sint-Nicolaas in Nederland leidde tot een stiekeme viering, veilig verscholen in onze huizen, op de avond van 5 december. Dat stiekeme gedoe groeide uit tot Pakjesavond.

Waar eerst nog arme kinderen uit een Bijbelverhaal centraal stonden, kijken we nu naar een bejaarde man op een paard. Vergezeld door een knecht, een stoomboot en een roe. Dat hebben we te danken aan een schoolmeester, genaamd Jan Schenkman (1806-1863). Hij schreef in 1850 het boekje Sint Nikolaas en zijn knecht, waarin de meeste elementen die we nu kennen voorkomen. De stoomboot die uit Spanje komt, het schimmelpaard, alles komt uit de koker van Schenkman. Ook Piet doet in dit verhaal zijn intrede, al heette hij nog geen Zwarte Piet. Die naam duikt pas voor het eerst op in een prentenboek uit 1868.

Wat we wel hebben geschrapt: de luchtballon waarmee de Sint en consorten op 6 december weer terug naar Spanje vliegen. De sinterklaastraditie is, zo blijkt, altijd met zijn tijd meegegaan. Over honderd jaar komt de Sint misschien wel op een hoverboard de haven binnen. Of met een jetpack. De tijd zal het leren.

De Symboliek Achter het Snoepgoed

Waarom eten we eigenlijk chocolade in de vorm van letters rondom Sinterklaas? Waar komt het bladerdeeg van onze roomboter amandelletters en -staven vandaan? En waarom strooien we met kruidnoten? Pepernoten worden al eeuwenlang gebakken, maar waren oorspronkelijk een vrij exclusieve traktatie. De specerijen die hiervoor werden gebruikt, zoals peper en honing, waren namelijk heel duur. Dankzij de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) werden vanaf de zeventiende eeuw specerijen als peper, nootmuskaat, kaneel, gember en kruidnagels steeds normaler in Nederland. In die periode ontstonden ook de speculaaskruiden en dus ook de kruidnootjes.

Het strooien van kruidnoten is een symbool van vruchtbaarheid. Het verwijst naar de boer die zijn akker met zaad bestrooit. Het is te vergelijken met het strooien van rijst of confetti op een bruiloft. Sommige mensen zeggen dat kruidnoten speciaal hiervoor zo hard zijn. Eeuwenlang zijn speculaasjes gemaakt met behulp van koekplanken. De vormen hadden een bijzondere betekenis. In vroeger tijden stond Sint Nicolaas bekend als beschermheilige van het huwelijk. Rondom zijn naamdag, middenin de winter, werden Sinterklaasmarkten georganiseerd waarop jongens en meisjes die graag wilden trouwen elkaar opzochten. Op deze markten konden zij speculaaspoppen versieren met glazuur, snoepjes of amandelen. Als een jongen een bepaald meisje erg leuk vond, gaf hij haar zijn opgetuigde speculaaspop cadeau. Hier komt de term ‘iemand versieren’ vandaan.

Lang voor de chocoladeletter bestonden er in Nederland al banketletters en koekletters. De traditie van eetbare letters stamt uit de Middeleeuwen. Kinderen in kloosters kregen het alfabet aangeleerd met behulp van letters, die waren gemaakt van deeg. Als ze goed hadden gewerkt, mochten de kinderen als beloning deze letters opeten. Chocoladeletters bestaan sinds halverwege de negentiende eeuw. Voor die tijd waren cacaobonen erg kostbaar en er was nog geen goede manier ontdekt om ze te verwerken. Pas in de negentiende eeuw werden er technieken en methodes ontwikkeld om vormen van chocolade te maken.

Al in de 16e eeuw werd er met Sinterklaas snoepgoed uitgedeeld. Gewoon om de (brave) kinderen van Nederland eens extra te verwennen. Ook de pepernoot werd, samen met de andere cadeaus, aan de kinderen gegeven. Je ziet ze zelfs al afgebeeld op hele oude schilderijen. Toen waren ze alleen nog vierkant, zagen ze er uit als brokjes en smaakten ze een beetje naar ontbijtkoek. Pepernoten zoals we ze nu kennen zijn gemaakt met speculaaskruiden. Eigenlijk zijn de, nu ronde, nootjes ook kruidnoten. Speculaaskruiden komen uit het Verre Oosten waar ruim 300 jaar geleden zeelui voor het eerst specerijen als peper, nootmuskaat, kaneel, gember en kruidnagelen vandaan haalden. Hiervan maakten ze speculaaskruiden.

Voor de 19e eeuw werden pepernoten helemaal niet rond gestrooid. Dat komt omdat Sinterklaas toen nog niet op bezoek kwam bij mensen. In de 16e, 17e en 18e eeuw zorgden Sint en Piet op geheimzinnige manieren voor cadeautjes. Deze vonden kinderen pas op 6 December, in de ochtend, op allerlei gekke plekken. Rond de 18e eeuw was de pepernoot eigenlijk een heel gewoon tussendoortje. Er werd gedurende het hele jaar van gesnoept. Pas rond de 19e eeuw werd het een echt Sinterklaas lekkernij. Omdat toen de traditie rond Sinterklaas vele malen uitgebreider werd en het langzamerhand ook traditie werd dat de pepernoot alleen rond Sinterklaas werd uitgedeeld…

Sinterklaas is een feest dat de tand des tijds heeft doorstaan en zich telkens weer aanpast aan de samenleving. Voor wie het feest al tientallen jaren meemaakt, is het boeiend om te zien hoe tradities zich ontwikkelen. Laten we daarom dit jaar een moment nemen om terug te blikken op hoe het feest ooit werd gevierd.

labels:

Zie ook: