Friet, de geliefde gefrituurde aardappelsnack, heeft een lange geschiedenis die teruggaat tot de 17e eeuw. Tegenwoordig zijn frietjes niet meer weg te denken uit de Nederlandse en Belgische keuken. Maar waar komt friet vandaan of waar komt patat vandaan? Hoewel de exacte oorsprong van friet nog steeds een bron van discussie is, wordt aangenomen dat het zijn oorsprong vindt in België.

Volgens de overlevering werden aardappelen in de 17e eeuw door de inwoners van de Belgische regio Namen gefrituurd als voedselbron tijdens de strenge winters. Deze gefrituurde aardappelen werden ‘ friet ‘ genoemd, naar de Franse term ‘faire’, wat ‘frituren’ betekent. Frietjes zijn onmisbaar onderdeel geworden van onze eetcultuur en worden vaak geassocieerd met gezelligheid en comfort food.

Friet of Patat: Een Regionaal Verschil

De eeuwige discussie over de juiste benaming voor dit heerlijke gerecht heeft geleid tot een tweedeling in Nederland. Is het nu friet of patat? Het noorden en westen van het land wordt de term “patat” gebruikt, terwijl in het zuiden en oosten de term “friet” de voorkeur heeft. In sommige delen van Nederland wordt bijvoorbeeld de term “frites” gebruikt, terwijl in andere delen de term “frietjes” de voorkeur heeft.

Het antwoord ligt in de geschiedenis van de Nederlandse taal. In het noorden en westen van Nederland spreekt men voornamelijk de West-Vlaamse variant van het Nederlands, waarin de term “patat” gangbaar is. Daarentegen wordt in het zuiden en oosten van Nederland de Brabantse variant van het Nederlands gesproken, waarin de term “friet” wordt gebruikt.

Met al die verhuizingen in Nederland zal het verschil ooit wel verdwijnen, misschien. Maar patat of friet, dat is gewoon links- of rechtsaf slaan na de oorspronkelijke Francophone benaming patates-frites (en pommes-frites), gefrituurde aardappelen. Noordelijk Nederland legde de nadruk op het feit dat het aardappelen waren die werden gefrituurd, vandaar het woord patat. Zuidelijk Nederland en Vlaanderen legden de nadruk op het feit dat ze werden gefrituurd, die aardappelen, vandaar het woord friet. In Vlaanderen speelt mogelijk ook mee dat aardappelen daar patatten heten. Dan is de keuze op het meer afwijkende woord friet logischer dan de keuze voor patat als woord voor gefrituurde aardappelen.

De Culturele Betekenis van Friet

Friet heeft niet alleen een culinaire betekenis, maar speelt ook een belangrijke rol in de Nederlandse cultuur. Het is een gerecht dat vaak geassocieerd wordt met gezelligheid, feestjes en vakanties. Denk bijvoorbeeld aan een dagje uit naar het strand, waarbij een portie verse frietjes bij de strandtent niet mag ontbreken. Of aan een bezoek aan een pretpark, waar de geur van versgebakken frietjes je tegemoet komt.

Deze culturele betekenis van friet weerspiegelt zich ook in de vele traditionele gerechten waarin friet een hoofdrol speelt. Denk bijvoorbeeld aan de bekende “patatje oorlog”, waarbij friet wordt overgoten met pindasaus, mayonaise en uitjes. Of aan de “kapsalon”, een gerecht dat bestaat uit friet bedekt met shoarma, gesmolten kaas, salade en knoflooksaus.

Friet Wereldwijd

Met de toenemende globalisering en de groeiende populariteit van fastfoodketens zijn ook de benamingen voor friet wereldwijd veranderd. Veel Engelssprekende landen, zoals de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, wordt de term “French fries” gebruikt om te verwijzen naar dunne reepjes gefrituurde aardappel. Deze term is waarschijnlijk afgeleid van de Franse techniek van het frituren van aardappelen.

Frietjes zijn niet alleen populair in Nederland en België, maar hebben ook internationaal succes gevonden. In veel landen over de hele wereld zijn er lokale varianten van dit heerlijke gerecht te vinden. In de Verenigde Staten zijn “Freedom fries” bijvoorbeeld een variant op de traditionele “French fries”. Die werd geïntroduceerd als reactie op de politieke spanningen tussen Frankrijk en de Verenigde Staten.

Als je op reis bent en zin hebt in een portie frietjes, is het handig om te weten hoe je dit gerecht in verschillende landen kunt bestellen. In de Verenigde Staten bestel je “French fries”, terwijl je in het Verenigd Koninkrijk om “chips” vraagt. In België en het noorden van Nederland bestel je “patat”, terwijl je in het zuiden van Nederland om “friet” vraagt.

De Toekomst van Friet

Met de toenemende globalisering en de groeiende diversiteit in de Nederlandse samenleving is het niet ondenkbaar dat de terminologie voor frietjes in de toekomst zal veranderen. Daarnaast kan de discussie tussen “friet” en “patat” ook evolueren en tot nieuwe inzichten leiden. Misschien vinden we wel een compromis waarin beide termen worden geaccepteerd en gerespecteerd.

Of je het nu friet, patat, frites of iets anders noemt, er bestaat geen twijfel over dat frietjes een geliefde en onweerstaanbare lekkernij zijn. De terminologie mag dan wel verschillen, maar de smaak en het genot van een portie verse friet zijn universeel. Frietjes hebben een rijke geschiedenis en spelen een belangrijke rol in de Nederlandse cultuur. Of je ze nu bestelt bij een Frietkar, Frietwagen, frietkraam, snackbar of patatkraam, frietjes zijn altijd een traktatie waar je van kunt genieten.

De Claim van België

De Belgen claimen de uitvinding van friet. De termen friet en patat komen beide van het Franse patates frites. Historische bronnen suggereren dat frieten in de 18e eeuw zijn ontstaan in de regio rond Namen, Dinant en Andenne, in de Maasvallei. In deze regio was het gebruikelijk om kleine visjes te frituren.

De theorie dat frieten uit Frankrijk komen, vooral door het gebruik van de naam ’French fries’ in Engelstalige landen, wordt veelal beschouwd als een misverstand. Het verhaal gaat dat Friedrich Krieger, een Duitser die naar Parijs verhuisde, rond 1840 begon met het verkopen van gefrituurde aardappelen als lekkernij op straat. Volgens de overlevering werd dit zo populair dat frieten snel een vast onderdeel van de Parijse straatvoedselcultuur werden. Het verhaal is echter weinig gedocumenteerd en lijkt meer op een mythe dan op een historische realiteit. Er zijn geen concrete bronnen die aantonen dat een Friedrich Krieger een rol speelde in de popularisering van frieten in Parijs.

Friet in Verschillende Landen

In het Verenigd Koninkrijk wordt friet vaak in combinatie met gefrituurde vis gegeten, fish-and-chips is een typisch Britse afhaalmaaltijd. Over de vis en de friet wordt azijn gegoten. Wie om mayonaise vraagt, kan voor een gek worden aangezien. In de VS eet men voornamelijk French fries zoals dat ook in Nederland en België in fastfoodketens verkocht wordt. Ook hier is mayonaise bij de friet onbekend en wordt tomatenketchup gebruikt.

De term Franse frietjes slaat echter nergens op, zelfs in Frankrijk erkennen ze dat (alle soorten frieten) hun oorsprong in België hebben. De reden dat in Angelsaksische landen foutief naar Frankrijk verwezen wordt als het over frieten gaat, zou volgens een theorie zijn, omdat tijdens de Eerste Wereldoorlog Engelse soldaten Belgische soldaten, die frieten aan het eten waren, Frans hoorden spreken en daardoor de link met Frankrijk werd gelegd.

Vlaamse Friet: Een Speciale Bereidingswijze

Vlaamse friet is in Nederland een bereidingswijze voor dikke, vaak zo’n 13 tot 15 millimeter dikke frieten van vers gesneden aardappelen die worden voorgebakken (gegaard) en daarna worden afgebakken. Omdat de naam niet beschermd is vindt men bijvoorbeeld in supermarkten Vlaamse friet die met deze bereidingswijze niets van doen heeft, omdat in Vlaanderen en België alle maten van frieten als Belgisch worden beschouwd. Traditioneel worden de frieten gegeten met mayonaise of tartaar.

Eén van de oudste bekende frituren in België is fri(e)tkot Max in Antwerpen. In 1842 stond het frietkot op het Burchtplein, later verhuisde het naar de verderop gelegen Groenplaats. Op de eerste verdieping bevond zich tot ongeveer 2007 het Frietkotmuseum. Dit was met één kamer het kleinste museum van België en was gratis toegankelijk. In april 2008 werden veel van de onderdelen en objecten van de collectie overgebracht naar het Frietmuseum te Brugge, dat de hele geschiedenis toont van de oorsprong van de aardappel tot de eerste frieten.

De Uitvinder van de Patatfriet: Een Mysterie

Tijd om een belangwekkende historische kwestie aan te snijden: wie is de uitvinder van de patatfriet? Iemand moet als eerste op het idee zijn gekomen aardappelen te schillen, te snijden en in olie te bakken. De Vlaamse kunsthistoricus Paul Ilegems denkt het antwoord te weten: niemand minder dan Teresa van Avila (1515-1582), de Spaanse mystica die vermoedelijk het bekendst is van het standbeeld dat Bernini maakte. Teresa moet een formidabel persoon zijn geweest: degene die de orde der karmelietessen deed terugkeren naar de oorspronkelijke opzet. Omdat zo’n hervorming een nauwelijks impliciet te noemen verwijt inhield aan andere kloosters, die immers maar wat hadden aangerommeld, werd ze geconfronteerd met nogal wat weerstand, temeer daar het hervormen van religieuze instellingen riekte naar protestantisme. Ga er maar aan staan, als vrouw in de zestiende-eeuwse mannenwereld.

Teresa wilde dat de zusters goed te eten hadden. Wie honger had, werd maar depressief. Ze was een van de eersten die de voedingswaarde van aardappelen begreep, en daarom liet ze de plant verbouwen in de kloostertuinen. Een schilderij, dat een eeuw na haar dood is gemaakt en wordt toegeschreven aan Francisco Rizi, toont een knielende heilige die tegelijk devoot opkijkt naar het hemelse licht én stukjes aardappel frituurt in een steelpan. Er staat een mandje geschilde aardappelen bij haar knieën en naast haar zien we groenten en kruiden die ze ook zal hebben gebakken - en een menselijke schedel.

Een saus van olie en eieren is niet heel complex en kan op honderd plaatsen zijn bedacht. Wie weet is het waar, maar het is nog altijd een slordige twee eeuwen nadat Teresa de eerste aardappelen frituurde, dus het valt de vrezen dat de mystica nooit de hemelse geneugten heeft mogen ervaren van een patatje met.

De Frietgeschiedenis: Mythen en Feiten

De frietgeschiedenis is vervuild door een verzonnen verhaal. Decennialang laat het verhaal zich al niet uitroeien. Het wordt zelfs geciteerd in een internationale encyclopedie over streetfood. De journalist/historicus wordt in 1919 geboren in Antwerpen, hij overlijdt in 2006 in Brussel. Gérard schrijft tientallen boeken, misschien zelfs wel honderd, over België. Het heeft er de schijn van dat hij, koste wat het kost, de uitvinding van de friet moedwillig op het conto van de Belgen heeft willen schrijven. Wellicht is de wens zo sterk de vader van de gedachte, omdat de frietuitvinding kon bijdragen aan de versterking van het wij-gevoel van onze zuiderburen. Per slot van rekening is België een jong land; het weekt zich kort na 1830 los van Nederland. Niet ondenkbaar is dat Jo Gérard zich bij zijn visjes-frietverhaal liet inspireren door een gerecht uit Parijs.

labels:

Zie ook: