Het vertalen van literatuur is een complexe kunstvorm waarbij de vertaler voor diverse uitdagingen staat. Het gaat niet alleen om het omzetten van woorden van de ene taal naar de andere, maar ook om het overbrengen van culturele nuances, de stijl van de auteur en de essentie van het verhaal.

De Uitdagingen van Literaire Vertaling

Een van de grootste uitdagingen bij het vertalen van literatuur is het omgaan met culturele realia. Gewoonlijk wordt aangenomen dat de Nederlandstalige lezer niet of nauwelijks op de hoogte is van de buitenlandse cultuur en samenleving, zodat hij extra uitleg behoeft. Die kun je verstrekken door verduidelijkingen in de tekst zelf, door voetnoten, of door een verklarende woordenlijst achteraan. Het blijft hoe dan ook een delicate afweging: hoeveel voorkennis mag/moet je verwachten bij je publiek?

Het komt overigens zelden voor dat buitenlandse literatuur hier wordt vertaald zonder dat er al een Engelse, of op zijn minst een Duitse of Franse vertaling is. Uitgevers willen nu eenmaal eerst zelf oordelen welk vlees ze in de kuip hebben, en sommigen verkiezen zowaar nog altijd vanuit het Engels te vertalen. Helaas hebben vertalers dit niet in de hand. Zij kunnen niet kiezen wat er in Nederland in vertaling op de markt wordt gebracht. Ze krijgen enkel werk aangeboden door uitgeverijen.

Vertalen vanuit het Japans: Een Speciaal Geval

Een mooi voorbeeld van de complexiteit van vertalen is te vinden in de Nederlandse vertaling van Haruki Murakami's '1Q84'. Om de race naar de westerse primeur te winnen heeft Jacques Westerhoven in ijltempo doorgewerkt. Dat zijn vertaling nergens sporen van haastwerk vertoont en over de hele lijn betrouwbaar blijkt, is dan ook een heuse krachttoer. De uitdagingen waren anders niet min. Zo wemelt 1q84 van de literaire referenties, en ditmaal niet voornamelijk naar westerse popcultuur, zoals vroeger bij Murakami het geval was, maar naar onder meer Anton Tsjechov, Carl Gustav Jung en klassieke Japanse literatuur.

Ogenschijnlijk is ‘1Q84’ een makkelijke titel om te vertalen, want je kunt hem gewoon overnemen. Maar hoe spreek je hem uit? De uitspraak van de ‘Q’ is in het Japans dezelfde als die van het cijfer 9. Voor de Japanse lezers is het verband met 1984 van George Orwell dan ook evident. In het Nederlands moest dat anders worden duidelijk gemaakt. De hoofdletter Q is daarom een kleine letter q geworden; die vertoont meer gelijkenis met het cijfer 9. En door voor de uitspraak ‘qutienvierentachtig’ te kiezen (bijgevoegd op de titelpagina), geeft men ook aan dat de ‘qu’ de ‘negen’ vervangt.

De Rol van de Vertaler als Kunstenaar

Literair vertalen is een (toegepaste) kunst, en een literair vertaler is een kunstenaar zoals een uitvoerend musicus dat ook is. Kunst kent geen dogma’s: ‘minder is meer’ klinkt leuk, maar zodra het tot dogma wordt verheven verliest het zijn functie. Vaak bekruipt mij het idee dat de mantra ‘less is more’ heeft geleid tot een welhaast obsessieve angst bij literair vertalers om meer woorden te gebruiken dan in het origineel. Wat een vertaler moet schrappen is blubberig, pleonastisch, omslachtig Nederlands (tenzij, uiteraard, hij een of andere buitenlandse Jessica Durlacher vertaalt).

De vertaler moet niet bevreesd zijn voor eventuele beschuldigingen dat hij het origineel met zijn vertaling mooier maakt dan het in werkelijkheid is. Geniale teksten als Jevgeni Onegin of Duivels zijn q.q. niet voor verbetering vatbaar, terwijl het correctiewerk dat de vertaler op zich neemt als hij minder geslaagd werk onder handen heeft zowel voor hemzelf als voor de lezer genotverhogend werkt.

De Balans tussen Letterlijkheid en Adequate Vertaling

Een adequate vertaling - en dat is wat een vertaling in de eerste en misschien wel enige plaats hoort te zijn - is iets heel anders dan een zogeheten ‘letterlijke’ vertaling. De roemruchte (verbale) ‘diarree’ van Dostojevski dient niet te worden opgedweild, omdat zo’n eis onder één hoedje speelt met de Droogstoppelvisie op poëzie. De vertaler van Dostojevski’s verbale orgasmen - een objectievere karakterisering van diens stijl - dient deze zo te presenteren dat de lezer denkt ‘Wat zeurt die professor van het Reve toch over diarree?’ en met volle overgave deelt in het soms honderden pagina’s durende orgasme.

Mijn ervaring als Nederlands literair vertaler is dat je voor een adequate vertaling even alert moet zijn om woorden, indien nodig, toe te voegen als om ze, indien mogelijk, te schrappen. Nederlands is behalve een echte babbeltaal ook een echte boekhouders- en juristentaal, waarin elk verbaal miertje moet worden geneukt voor de tekst de deur uit kan. De positieve kant daarvan is dat Nederlands a/ een Pietje precies is (hoort te zijn, kan zijn) en b/ over een kolossaal vocabulaire beschikt.

Voorbeelden van Verschillen tussen Talen

Het zijn allemaal voorbeelden van situaties waarin goed Nederlands meer woorden behoeft dan goed Russisch - en daarmee een heel andere taal wordt dan het Russisch. Dat Nederlands en Russisch zeer verschillende talen zijn lijkt een open deur, maar het is vaak alsof vertalers, en vooral vertaalwetenschappers en recensenten, van een tekst in een vreemde taal een tekst in hun eigen taal willen maken, zonder de karaktertrekken van die eigen taal te accepteren laat staan te verwelkomen.

Hieronder een tabel met voorbeelden van verschillen tussen talen:

Russisch Nederlands
V toi strane Daar in dat land
Xorosjo by tuda zasest’, da mudreno. Ik zou er wat voor geven om me daar te nestelen, maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan.
Vot i ves’ moi den’: Dat is alles wat er over mijn leven te vertellen valt.

De Keuze van Boeken en de Rol van Uitgeverijen

Ik wil graag even uitleggen hoe het er in ons vak aan toe gaat. De vertaler zit thuis, want hij of zij is freelancer, dus níét in dienst van een uitgeverij. Of de vertaler maar even iets wil vertalen. De vertaling moet op een bepaalde datum worden ingeleverd. Als de vertaler tijd heeft om het boek te vertalen, wordt er over het tarief onderhandeld.

Waarom kunnen vertalers niet zelf kiezen welke boeken zij willen vertalen? Dat heeft te maken met de rechten. Het kost behoorlijk wat geld om de vertaalrechten van een buitenlands boek te kopen. Een boek mag immers niet zomaar worden uitgegeven. Er rust auteursrecht op. Dat wil zeggen dat het boek geestelijk eigendom van de auteur is, en ook van de uitgeverij waar het is verschenen. Het zomaar in vertaling uitgeven zou een soort diefstal zijn. De buitenlandse uitgeverij wil aan het boek verdienen, en de auteur uiteraard ook. Dus kunnen ze de vertaalrechten verkopen.

labels: #Vlees

Zie ook: