Op Goede Vrijdag wordt in bijna alle kerken stilgestaan bij het lijden en sterven van Jezus. Vaak gebeurt dat ’s avonds, in de vorm van een wake. Het lijdensverhaal wordt gelezen uit één van de Evangeliën. Er klinkt stemmige muziek. Er worden passende liederen gezongen. In sommige kerken wordt de paaskaars uitgeblazen. Vaak verlaat men na afloop in stilte het kerkgebouw.

De waarde van Goede Vrijdag

Zulke diensten worden bijna altijd als bijzonder waardevol ervaren. Hoezeer de kerkdienst in het algemeen onder druk staat, aan deze diensten wordt alleen maar meer zorg en aandacht besteed. Vaak zijn ze zelfs onderdeel van een complete serie. De laatste dagen van Jezus worden als het ware op de voet gevolgd: Het Laatste Avondmaal op Witte Donderdag, het lijden en de kruisdood op Goede Vrijdag, en de wake bij het graf in de nacht van Pasen.

Niet alleen in de kerk vinden we deze aandacht voor Jezus’ lijden en sterven. De Matthäus-Passion van Bach blijft in Nederland ongekend populair, niet alleen als muziekstuk, maar ook als drama. Er bestaan niet voor niets verschillende hertalingen. Maar denk ook aan een evenement als The Passion, waarbij duizenden jongeren en ouderen in stilte een lichtgevend kruis volgen. In veel plaatsen is zo’n ‘kruisvolging’ zelfs deel geworden van de kerkelijke viering.

Blijkbaar is er behoefte aan, dichter bij die laatste dagen van Jezus te komen, en ook dichter bij zijn lijden. Zoals Gezang 177 uit het Liedboek van 1973 het onder woorden brengt: ‘Leer mij, o Heer, uw lijden recht betrachten’.

De traditie van 'vrijdag visdag'

Die behoefte aan nabijheid heeft oude wortels. Denk aan de traditie van ‘vrijdag visdag’. ‘Vis’ betekent dan ‘geen vlees’. Maar ‘geen vlees’ is een afgezwakte vorm van echt vasten: de hele vrijdag niet eten. Waarom niet? Omdat een gevulde maag het ‘rechte betrachten’ van Jezus’ lijden in de weg zit.

Er wordt dus een norm gevoeld: recht betrachten, dat wil zeggen: er op de juiste manier mee bezig zijn. Alleen aan Jezus’ lijden denken, alleen het verhaal lezen, alleen geloven lijkt niet genoeg. Je moet het ook voelen. In je lijf, in je gemoed. Daarbij helpen muziek, stilte, dramatische beelden, en het afzien van luxe en genot.

Identificatie met het lijden van Jezus

Dat streven zo dicht mogelijk bij Jezus’ lijden te komen kan vérgaande vormen aannemen. Er gaan verhalen van mensen, die zo intensief mediteren over de dood van Jezus aan het kruis, dat ze spontaan wonden in hun handen en op hun voeten krijgen, de zogenaamde stigmata.

Een ander extreem voorbeeld is de passietraditie op de Filipijnen. Ieder jaar laten mensen zich daar vrijwillig vastspijkeren op een houten kruis, door anderen die zijn verkleed als Romeinse soldaten. Deze marteling houden ze drie uur vol, de tijd dat Jezus volgens de Bijbel daadwerkelijk aan het kruis hing.

Grenzen aan de navolging

Het is goed en waardevol als mensen stil willen staan bij Jezus’ lijden en sterven. Toch geeft het laatste voorbeeld aan dat daarbij soms grenzen worden overschreden. Hoort een vrijwillige kruisiging nog bij geloof en navolging, of is er iets anders aan de hand? Wat is hier de juiste manier van bezig zijn met Jezus’ lijden?

In de eerste plaats moeten we dan erkennen, dat ‘verbondenheid’ of ‘beschouwing’ iets anders is dan zelf ondergaan. Dat wil, voor zover ik weet, echt niemand. De kruisiging wordt vaak gezien als een vorm van executie. Maar het was vooral een extreme vorm van marteling. Het ging er niet in de eerste plaats om dat de veroordeelde ter dood werd gebracht, maar dat hij zo lang en zo intens mogelijk pijn leed. Zelfs op de Filipijnen gaat men dat uit de weg. Wie de gruwelijke beelden op internet opzoekt (iets wat ik trouwens niemand wil aanraden), ziet dat de vastgespijkerde ‘navolgers’ die bewuste drie uren op een plankje staan.

Maar de marteling die Jezus moest ondergaan bestond hieruit dat Hij met zijn volle gewicht aan de spijkers werd opgehangen. Als Hij de pijn die dat opleverde wilde vermijden, kon dat alleen, door zijn lichaam tegen de spijkers in zijn voeten omhoog te drukken. Dat moet een onmenselijke pijn hebben opgeleverd. Niemand kiest vrijwillig voor die pijn. We kunnen bij die pijn stilstaan, maar we kunnen die pijn niet overnemen. Ik zou zeggen: gelukkig niet. Er zijn grenzen aan de navolging. We moeten niet doen alsof we Jezus zelf zijn.

De andere kant van het verhaal

Iets anders is dat het stilstaan bij Jezus’ lijden en sterven, bij zijn slachtofferschap, soms tot eenzijdigheid leidt. Alsof er alleen dat lijden was, alleen die zelfopoffering, alleen die liefde. Maar er is ook een andere kant aan het passieverhaal. Er is de wreedheid van de soldaten, waarschijnlijk afgestompt door een zekere routine. Er is de sensatiezucht van de toeschouwers, voor wie zulke martelingen een vorm van amusement vormden. Er is het eigenbelang van de machthebbers, die willens en wetens een onschuldige opofferen om politieke onrust te voorkomen.

Er waren op die ene Goede Vrijdag niet alleen slachtoffers, er waren ook daders. Stilstaan bij Jezus’ lijden en sterven betekent ook: stilstaan bij de krachten die Hem aan het kruis hebben gebracht. Erkennen dat wreedheid, sensatiezucht en eigenbelang nog steeds veelvoorkomende menselijke eigenschappen zijn, die nog steeds slachtoffers maken. Erkennen dat de zonde een reële macht in deze wereld vormt.

Deze vorm van gedenken wordt onder woorden gebracht in een ander lied, Lied 561 uit het Liedboek 2013: ‘O liefde die verborgen zijt’. Daarin wordt niet alleen een link gelegd tussen het lijden van de mensheid en het lijden van Christus, maar ook tussen de krachten die Hem toen aan het kruis hebben gebracht en krachten die nu nog steeds werkzaam zijn:

Hoe achtloos in ons midden wordt het kostbaar mensenbloed gestort in het onbarmhartig licht het kruis des Heren opgericht. We hoeven het kruis niet in stilte en liturgie te zoeken, het staat nog steeds in de onbarmhartige wereld waarin wij leven!

Christus opnieuw gekruisigd?

De uitdrukking ‘Christus opnieuw kruisigen’ komt uit de Bijbel. Maar dan niet als aanduiding van gedenken, ook niet als beeld van alles wat er mis is in deze wereld, maar als iets waar je als gelovige voor op moet passen. In Hebreeën 6 wordt genoemd, dat mensen over het Evangelie horen, de doop ontvangen, worden opgenomen in de christelijke gemeenschap, en dan toch het geloof laten vallen (vers 3-5). Dat is al erg genoeg. Maar wat helemaal onmogelijk is, zegt de auteur, dat je dan als het ware opnieuw begint met bekering en doop. Waarom? Omdat je dan ‘de Zoon van God opnieuw kruisigt en aan bespotting blootstelt’ (vers 6; NBV).

Verbondenheid en verder

Deze tekst wijst als het ware een derde weg. Verbondenheid met het kruis is prima, maar dan als manier om duidelijk te maken dat je bij de kerk wilt horen. In de vroege kerk gebeurde dat vooral in en rondom het ritueel van de doop. De kinderdoop was nog een uitzondering, de doop was een ritueel dat de overgang van het heidendom naar het christendom vormgaf. Niet zozeer de jaarlijkse gedachtenis van Pasen als zodanig, maar de eigen doop was het moment van verbinding met het lijden van Christus. Dat werd soms heel concreet uitgebeeld door een doopbekken dat de vorm van een kruis had. Je ging dan letterlijk onder in het kruis van Christus. Zoals Paulus zegt: ‘Wij die gedoopt zijn in Christus Jezus, zijn gedoopt in zijn dood’ (Rom. 6:3 NBV).

Die doop vond vaak plaats in de nacht van Pasen. De hele gemeente was daarbij, en de hele gemeente werd dus ook herinnerd aan het kruis van Christus. Maar het moment van persoonlijke verbinding was de doop, en dat was een eenmalig gebeuren. Dat wil de auteur van Hebreeën ook duidelijk maken. Gedenken is goed. Maar je ontwikkeling als gelovige moet verder gaan. Die heeft te maken met een manier van leven, die steeds meer een teken is van Gods liefde. Om Hebreeën 6 nog een keer te citeren: ‘Vrienden, wees toch volwassen in je geloof in Christus! Dan hoef ik niet weer bij de eerste lessen te beginnen’ (vers1; BGT).

Het is zonder meer waardevol om op Goede Vrijdag stil te staan bij Jezus’ lijden en sterven. Dat is het fundament van ons geloof. Maar op dat fundament moet wel iets gebouwd worden: een leven dat er uitziet als ‘een bouwwerk van God’ (1 Kor.

Goede Vrijdag in de moderne tijd

Goede Vrijdag is een christelijke feestdag, een dag waarop er stil wordt gestaan bij de lijdensweg van Jezus, maar ook een dag waarop ieder jaar weer verwarring heerst. Goede Vrijdag is namelijk een officiële feestdag, maar of je vrij bent is een tweede.

De modernisering van deze feestdag heeft ook in Nederland toegeslagen. Jaren geleden waren de supermarkten en winkels nog gesloten, werd er door gelovigen geen vlees gegeten en werd op veel plaatsen de kruisweg (lijdensweg van Jezus) 'gevierd'. Nu kan je vandaag wel boodschappen doen voor die uitgebreide paasbrunch van zondag.

Toch is er, buiten de vieringen, nog genoeg van de feestdag te merken in Nederland. Niet alle winkels zijn de hele dag open. Om na 19.00 uur open te zijn, hebben winkels een vergunning nodig, die ze bij de gemeente kunnen aanvragen. Studenten of scholieren hebben vandaag waarschijnlijk vrij. De meeste scholen en universiteiten zijn gesloten. Ook de beurzen zijn dicht vandaag: er wordt niet gehandeld.

En wil je geld overmaken of zit je er juist op te wachten? Pech gehad, want alle bedragen die nu worden overgemaakt, verschijnen dinsdag (de eerstvolgende werkdag) pas op de andere rekening. Nederlandse banken maken gebruik van Target 2, een Europees computersysteem, en dat staat in de weekenden en op feestdagen stil omdat er menselijke handelingen voor het betaalverkeer nodig zijn.

Gelukkig heb je het geld niet nodig voor parkeren in de meeste gemeenten. In de gemeente waar parkeren op zon- en feestdagen gratis is, hoef je vandaag niets te betalen. Let op: de parkeerautomaat incasseert wel gewoon geld, omdat er geen indicatie in zit die aangeeft of het een feestdag is of niet.

De betekenis van Goede Vrijdag: wat vieren we?

Het is een van de belangrijkste dagen in het christendom, maar wat is Goede Vrijdag ook alweer en wordt er gevierd? Op deze dag herdenken christenen dat Jezus stierf aan het kruis. Best gek dan dat het ‘goede’ vrijdag heet, of toch niet?

Volgens het christelijke verhaal stierf Jezus voor alle menselijke zonden. Hierdoor kregen gelovigen toegang tot God en de hemel. Hoewel het voor de Messias zelf dus geen goede dag was, is het dat wel voor andere gelovigen. Overigens heet Goede Vrijdag in Duitsland Karfreitag, wat ‘rouwvrijdag’ betekent en de betekenis van Goede Vrijdag wat duidelijker verwoord.

Hoe vieren we Goede Vrijdag?

Hoe herdenken christenen op Goede Vrijdag de kruisiging van Jezus? Dat verschilt per splitsing van het christendom. Evangelische en protestantse christenen gaan op Goede Vrijdag ’s avonds naar een kerkdienst die vrij sober en ingetogen is.

Katholieken vieren Goede Vrijdag juist wat uitgebreider. Zij lopen in een stoet langs de ‘staties’. Dit zijn veertien afbeeldingen in de kerk die het verhaal van Jezus als een soort stripverhaal vertellen. Deze stoet wordt ook wel de kruisweg genoemd. In de katholieke kerk volgt daarna ’s avonds ook een dienst, waarbij de priester rode kleding draagt. Dit is een verwijzing naar het bloed van Jezus.

Wat wordt er (niet) gegeten op Goede Vrijdag?

Wat staat er op het menu op Goede Vrijdag? In ieder geval geen vlees. Katholieken eten tijdens de vastenperiode, die begint op Aswoensdag en eindigt op Stille Zaterdag, geen vlees op vrijdagen en dus ook niet op Goede Vrijdag. Tot ver in de 20e eeuw was elke vrijdag van het jaar een dag van onthouding waarbij geen vlees gegeten werd. Traditioneel aten katholieken op vrijdag vaak vis. Inmiddels is de katholieke kerk hierin wel een stuk minder streng geworden.

Goede Vrijdag is een officiële feestdag, maar geen vrije dag

Op Eerste en Tweede Paasdag hebben de meeste mensen (in loondienst) vrij, maar op Goede Vrijdag word je toch op kantoor verwacht. Hoe zit dat? Goede Vrijdag is een officiële feestdag, maar dat betekent nog niet dat je ook vrij krijgt van je werkgever. Dat wordt per cao bepaald. Voor de meeste werknemers, ook ambtenaren, is Goede Vrijdag geen vrije dag. Veel scholen zijn wel gesloten op Goede Vrijdag.

Na Goede Vrijdag staan er nog wat christelijke feestdagen op de agenda. Het weekend direct erna is natuurlijk Pasen en daarna volgen ook nog Hemelvaart en Pinksteren.

Vasten en onthouding

Eigenlijk gaat het bij het katholieke vasten strikt genomen niet om wat je wel of niet mag eten. 'De goddelijke wet verplicht alle christengelovigen om boete te doen, ieder op zijn of haar eigen wijze', zegt canon 1249, een artikel uit de Codex van Canoniek Recht, het boek met katholieke kerkwetten. Boetvaardigheid geeft blijk van het besef dat alle mensen zondig zijn en vergeving nodig hebben. Vasten is een van de manieren om boete te doen. Echter, geen enkele boetehandeling van de mens kan de verlossing van het kwaad bewerkstelligen. Alleen het offer van Jezus Christus kan dat. Oprecht vasten geeft blijk van het verlangen om door Christus verlost te worden.

Naast het vasten als godsdienstige praktijk, is er het vasten als middel tot zelfdisciplinering. De Katholieke Kerk hield tot ver in de twintigste eeuw vast aan streng gereguleerde vastenpraktijken. Er waren tal van verplichte vastendagen, vooral op de dagen vóór de grote feesten. Daarbij werd een onderscheid gemaakt tussen het vasten in eigenlijke zin, waarbij in beginsel slechts één maaltijd per etmaal mocht worden gebruikt, en de zogeheten onthouding.

Zo moest op elke vrijdag, de dag die herinnert aan de kruisdood van Jezus daags vóór de sabbat, bij wijze van boete ‘volledige onthouding’ worden betracht. Dat betekende dat de gelovigen werden geacht geen vlees van de dieren van het land te eten. Vis eten was wel geoorloofd, vandaar dat de vrijdag voor katholieken lange tijd ‘visdag’ was.

Volgens het meest recente kerkelijk wetboek van de Katholieke Kerk (Codex van Canoniek Recht, 1983) is de vrijdag nog steeds een dag waarop katholieken zich moeten onthouden van het eten van vlees of van een andere voedselsoort, conform de voorschriften van de bisschoppenconferentie van hun land (canon 1251).

'Wij bepalen dat Aswoensdag en Goede Vrijdag dagen van verplichte vasten en onthouding in spijs en drank zijn en dat verder het bepalen van de wijze van de beoefening van boete en onthouding aan het eigen geweten en initiatief van de gelovigen wordt overgelaten. Aan de plicht tot vasten in de Veertigdagentijd en tot onthouding op de vrijdagen kan worden voldaan, door zich in eten en drinken, in roken of in andere genoegens duidelijk te beperken. Het geld, dat hiermee wordt uitgespaard, kan bestemd worden voor de naasten die hongerlijden of anderszins gebrek lijden. Dus, de Nederlandse katholieken mogen twee dagen per jaar geen vlees eten.

labels: #Vlees

Zie ook: