Het spreekwoord "Wiens brood men eet, diens woord men spreekt" constateert een broodnuchter feit: iemand kiest partij voor degene van wie hij afhankelijk is voor zijn levensonderhoud, ongeacht of dat moreel juist is. Deze uitdrukking geeft aan dat personen soms geneigd zijn de belangen en opvattingen te vertegenwoordigen van partijen waar ze van afhankelijk zijn, bijvoorbeeld qua inkomen. De uitdrukking wordt vaak enigszins verwijtend gebruikt, in situaties waarin getwijfeld wordt aan de integriteit en objectiviteit van bepaalde personen.

Vanwege deze afhankelijkheid zou men dan soms ook standpunten verkondigen waar men persoonlijk eigenlijk helemaal niet zo achter staat. Volgens critici zetten ze de eigen overtuigingen, principes of onafhankelijk dan te gemakkelijk opzij.

Oorsprong en Verwante Uitdrukkingen

De gedachte achter dit spreekwoord is al eeuwenoud. In de middeleeuwen werd het uitgedrukt door "men liët (lidet) of hulet metten brode". In de 17de eeuw sprak men in Zuid-Nederland van "met den broode spreken".

Er zijn diverse varianten en verwante uitdrukkingen in andere talen, die dezelfde thematiek behandelen:

  • Duits: wessen Brot ich esse, dessen Lied ich singe (wiens brood ik eet, diens lied ik zing)
  • Latijn: cuius enim panem manduco carmina canto (van wie ik brood eet, voor hem zing ik liederen)
  • Frans: celui louer devons de qui le pain mangeons (hem moeten wij prijzen van wie wij het brood eten)
  • Engels: Who finds my bread and cheese, it's to nis tune I dance

Brood als Basisvoedsel en Metafoor

Brood is in onze windstreek het allerelementairste voedsel. Het staat elke dag op het menu, of je het lekker vindt of niet. Brood is als basisvoedsel zelfs zo onmisbaar geworden dat het als synoniem kan dienen van ‘voedsel’, ‘kost’: brood op de plank hebben en je brood verdienen hebben dezelfde betekenis als de kost verdienen.

Hoe belangrijk brood is voor onze dagelijkse voeding blijkt ook uit het grote aantal spreekwoorden en uitdrukkingen waarin het woord brood voorkomt. Een blik in Van Dale onder dit trefwoord laat zien dat er zeer veel brood in ons idioom zit.

Voorbeelden van Andere Uitdrukkingen met "Brood"

De Nederlandse taal kent talloze uitdrukkingen met het woord "brood". Hier zijn enkele voorbeelden:

  • Zijn broodje is gebakken (voor hem is gezorgd)
  • De een zijn dood is de ander zijn brood
  • Brood met brood er tussen (armoede)
  • Daar lusten de honden geen brood van

De Bijbelse Profeten Amos en Amasja

Het verhaal van de profeten Amos en Amasja illustreert de thematiek van het spreekwoord. Amasja, een priester in Betel, wordt chagerijnig van de kritiek van Amos op volk en vaderland. Amasja zegt tegen Amos: "Ziener, gij moet maken dat ge wegkomt! Verdwijn naar Juda en verdien daar uw brood maar met profeteren! Hier in Betel moogt ge niet meer profeteren, want dit heiligdom is van de koning en dit gebouw van het rijk."

Amos antwoordt dat hij geen profeet is om zijn brood te verdienen, maar dat hij geroepen is door een hogere macht. Hij bevrijdt zich van de aanspraak van medemensen en stelt dat de eigendomsclaim en de machtsaanspraak ten onrechte zijn, omdat de aarde en het leven zelf van een hogere macht komen.

Alternatieven voor Brood

Hoe alledaags brood ook is, toch kan het voorkomen dat je er gebrek aan hebt. Dan kun je kiezen: óf het wordt behelpen met iets heel eenvoudigs, óf je neemt iets dat juist veel lekkerder of luxueuzer is. Van dit laatste geval gewaagt het spreekwoord bij gebrek aan brood eet men korstjes van pasteien.

Enkele alternatieven voor brood, afhankelijk van de situatie:

  • Bij gebrek aan brood eet men korstjes van pasteien
  • Duitsers behelpen zich graag met koek: wenn man kein Brot hat, soll man Kuchen essen
  • De Franse keuken biedt nog meer van dit soort prettige alternatieven. Zo komt de merel in de plaats van de lijster: faute de grives on mange des merles, en is kip het luxueuze surrogaat voor kabeljauw: faute de morue, on mange du poulet.

labels: #Brood

Zie ook: