Het idee dat biologisch voedsel beter is voor zowel het milieu als de gezondheid, heeft de verkoop van biologische producten de afgelopen jaren flink gestimuleerd. Biologische landbouw wordt gezien als een natuurvriendelijke manier om voedsel te verbouwen.

De Beloften van Biologisch Voedsel

Biologische groenten en vlees zouden meer voedingsstoffen en minder schadelijke stoffen bevatten, wat ze gezonder zou maken. Maar in hoeverre is dat werkelijk zo?

Meer Voedingsstoffen?

Biologische groenten zouden meer gezonde voedingsstoffen bevatten, zoals vitaminen en antioxidanten. Van de 162 onderzoeken die naar deze gezonde stofjes op al dan niet biologische groente zijn gedaan, zijn de meeste slecht uitgevoerd. Dat concludeert Alan Dangour in een gezaghebbende studie in het blad American Journal of Clinical Nutrition. Slechts 55 van deze onderzoeken voldoen aan wetenschappelijke kwaliteitseisen - dat wil zeggen, ze maken een verantwoorde vergelijking door bijvoorbeeld industriële en biologische tomaten uit hetzelfde jaar, land en gebied naast elkaar te leggen. Geen enkele daarvan vond een verschil in vitaminen of anti-oxidanten.

En ook al zou biologische voeding meer vitaminen bevatten, dan heb je daar - mits je toch al voldoende vitamientjes eet - eigenlijk niets aan. Een overdosis aan aan vitaminen kan zelfs gevaarlijk zijn, aldus Christian Gluud, die in het blad JAMA al het onderzoek hierover doorrekende.

Minder Bestrijdingsmiddelen?

Gewone groenten en fruit, verbouwd op normale industriële akkers, worden vaak ondergespoten met bestrijdingsmiddelen om onkruid en insectenvraat tegen te gaan. De planten worden altijd schoongemaakt, maar dat verhindert niet dat er restjes achterblijven. Biologische groenten worden kleinschalig verbouwd, waardoor bestrijdingsmiddelen minder vaak nodig zijn. En als de boer al gif gebruikt, neemt hij alleen natuurlijke giffen.

De Griekse voedingswetenschapper Antonis Zampelas onderzoekt al jaren groenten en fruit op restsporen van industriële bestrijdingsmiddelen. Hij komt ze op gewone groenten wel vaker tegen dan op biologische, maar nooit zoveel dat het giftig wordt om te eten. De meeste industriële bestrijdingsmiddelen zijn namelijk niet giftig voor dieren in de dosis waarin je ze op groenten tegenkomt. Het is dus niet nodig om je druk te maken over chemicaliën op groente. Een kopje fairtrade koffie bevat meer kankerverwekkende stoffen dan een jaar lang industriële groenten op je bord. Gewoon, omdat de dosis erin zo hoog is, aldus voedselwetenschappers van de Universiteit van Berkeley. Maar goed: zelfs daaraan is nooit iemand overleden.

Smaak en Veiligheid

Biologische groenten smaken niet eens beter dan gewone groenten. In een Amerikaans experiment met willekeurige van de straat geplukte consumenten, bleek niemand ook maar enig verschil te kunnen proeven. Grote uitzondering was de smaak van tomaten: die werd als lekkerder gezien wanneer ze niet biologisch waren geteeld.

Sterker nog, zo stelt Zampelas, biologische groenten kunnen met hun ‘natuurlijke’ imago een vals gevoel van veiligheid geven. Hoewel elk industrieel gif uitvoerig moet worden getest op veiligheid - en dat gebeurt ook - gaat dat niet op voor biologische, natuurlijke bestrijdingsmiddelen. En van de paar biologische middelen die er zijn getest, blijkt de helft in hoge dosis kankerverwekkend voor knaagdieren.

Dat biologische groente onveilig kan zijn, blijkt uit de recente heisa rondom de EHEC-bacterie. EHEC leeft in de darmen van boerderijvee. Juist omdat biologische boeren graag dierenmest gebruiken in plaats van kunstmest, is de kans groot dat zo’n dierlijke EHEC-bacterie op de plantjes terechtkomt. Dat bleek inderdaad het geval te zijn: biologische taugé wordt nu als de meest waarschijnlijke besmettingsbron gezien Dit soort fouten zijn in de biologische landbouw al eerder voorgekomen.

De Prijs en Beschikbaarheid

Industriële gewassen zijn goedkoper dan biologische, en bereiken daarom meer mensen. Door de lage prijs krijgen meer mensen hun minimale dosis vitamientjes binnen. Daarvoor is zelfs sterk bewijs: exact sinds de periode dat industriële pesticiden vaker werden toegepast waardoor groenten goedkoop werden, is de hoeveelheid maagkanker maar liefst met de helft gedaald, blijkt uit onderzoek van David Coggon en Hazel Inskip. Aangezien maagkanker vaak voorkomt bij mensen die hun groenten niet eten, is het voorkomen hiervan te danken aan lagere groentenprijzen en de beschikbaarheid van groenten gedurende het hele jaar, aldus de onderzoekers. Dat is voor een groot deel te danken aan industriële verbouwing van groente. Zolang biologische groente duur blijft, hebben ze het nadeel dat ze de allerarmsten niet bereiken.

Biologisch Vlees: Een Ander Verhaal

Gezondheidsvoordelen voor biologische groenten zijn er dus niet. Zweedse wetenschappers testte verschillende soorten vee en ontdekten dat biologisch vlees malser is en vaker meer eiwitten en gezonde vetten bevat. Dat verschil was vooral merkbaar voor rundvlees, biefstukjes dus. Voor schapenvlees maakte het dan weer niets uit.

Hoewel biologisch vlees net zo vaak kwaadaardige bacteriën bevat als vlees uit de bio-industrie, zijn de microben in biologisch wel makkelijker te bestrijden. Dat ontdekte Ron Hogeboom van Wageningen Universiteit (WUR). Eigenlijk is dat wel logisch: de bio-industrie houdt haar dieren in enorme stallen en gebruikt vaak antibiotica, waardoor resistente bacteriën zich makkelijker door de megastallen verspreiden.

Soms krijgt biologisch geteeld vee homeopathische middelen toegediend. Van homeopathische middelen - eigenlijk gewoon water - is allang bewezen dat ze geen geneeskrachtige werking hebben, op het placebo-effect na.

Impact op het Milieu

Biologische landbouw wil beter voor de natuur zijn dan normale landbouw, en werkt ook om die reden met minder giffen, minder pesticiden, geen kunstmest en geen antibiotica. In zekere zin wel: per hectare is biologische groente in ieder geval gezonder voor het omringende milieu. Maar dat is slechts het halve verhaal, schrijft Vlaamse plantwetenschapper Koen Mondelaers in The British Food Journal. Per kilo groente die zo’n akker oplevert vallen deze milieuvoordelen weg, blijkt uit Mondelaers’ rekenwerk.

Biologische landbouw kost namelijk meer ruimte om dezelfde hoeveelheid groente te produceren; per akker levert het dus minder op. Een biologisch geteelde paprika heeft daarom dezelfde hoeveelheid aan CO2-vervuiling op zijn naam als een gewone paprika. Als het gaat om het nut van biologische boerderijen voor natuurbescherming, lopen de meningen uiteen. Zo merkte de plantwetenschapper Anthony Trewavas in 2001 in het blad Nature op dat zolang biologische boerderijen voor die ene kilo groente meer landbouwgrond nodig hebben dan gewone boeren, ze dus ook per definitie meer natuurgebied moeten innemen om dezelfde hoeveelheid voedsel te leveren. Als heel de wereld morgen zou overstappen op biologisch boeren, zouden we talloze hectares aan bos, regenwoud en graslanden moeten opofferen om voldoende te kunnen verbouwen.

Wel lijkt het erop dat de biodiversiteit rondom biologische boerderijen beter is dan voor gewone boerderijen. De Zweed Janne Bengston rekende dat in 2005 uit. Hij nam 63 eerder gemaakte vergelijkingen tussen gewone en biologische boerderijen samen, en kwam tot de conclusie dat rondom biologische boerderijen gemiddeld dertig procent meer diersoorten woonden, vergeleken bij gewone boerderijen.

Biologische boerderijen zijn dus niet automatisch beter voor de natuur dan gewone boerderijen. In een vervolganalyse ontdekte de eveneens Zweedse biologe Kristina Belfrage waarom dat zo is. De biodiversiteit rondom een boerderij blijkt vooral af te hangen van hoe groot die boerderij is en het soort natuur waar het zich in bevindt, en niet of nauwelijks van hoe biologisch een boer bezig is. Een kleine niet-biologische boerderij doet het dan evenzogoed qua milieu als een kleine biologische boerderij. Belfrage ziet voor een betere biodiversiteit daarom liever dat alle boerderijen kleiner zouden worden.

Bio = Beter?

Biologische producten dragen bij aan een gezonde(re) bodem, schoner water, minder schadelijke stoffen in de lucht, meer biodiversiteit én meer dierenwelzijn. Daarmee zijn biologische producten dus beter voor onze omgeving dan ‘normale’ producten die in veel grotere mate gebruikmaken van bijvoorbeeld pesticiden, chemische hulpstoffen of conserveermiddelen. Maar zijn biologische producten ook beter voor ons, de mens? Waar het ene onderzoek aangeeft dat er wel degelijk meer vitamines en mineralen en minder restanten van pesticiden te vinden zijn in biologisch voedsel, concludeert het andere onderzoek dat het niet uitmaakt of je biologisch eet of niet. Het Voedingscentrum stelt bijvoorbeeld dat biologisch voedsel niet gezonder is dan ‘normaal’ voedsel en dat gezondheidseffecten niet te verwachten zijn bij het eten van biologische producten.

De vraag of biologische producten gezonder zijn, is ook erg lastig te beantwoorden omdat je gezondheid van meerdere factoren afhankelijk is. Denk daarbij aan jouw gehele eetpatroon, leefomgeving, mate van beweging, et cetera. Bij het doen van onderzoek is het bijna onmogelijk om deze factoren van elkaar te scheiden. Als je biologisch eet en je merkt dat je je fitter voelt, kunnen andere factoren daar bijvoorbeeld net zo goed aan bijgedragen hebben (je bent net verhuisd, je hebt het naar je zin op je werk, je bent op vakantie, je bent gestopt met alcohol drinken…).

Biologisch Zou Gezonder Kúnnen Zijn

Toch zijn er wel aanwijzingen dat biologisch voedsel gezonder kán zijn. Zo gaat het in deze uitzending van Zembla over een grootschalig onderzoek, waarbij de kippen die biologisch voer kregen een betere reactie van het immuunsysteem hadden op ziekte, dan kippen die géén biologisch voer kregen. Ook een studie van de Universiteit van Wageningen stelde dat biologisch voedsel over het algemeen een hogere voedingswaarde heeft en minder pesticiden bevat. Of dat ook resulteert in een betere gezondheid, is onduidelijk.

Wel is bekend dat pesticiden schadelijke gezondheidseffecten kunnen hebben. Zo schrijft Lara Briden, natuurgeneeskundig arts, dat sommige pesticiden de werking van de schildklier- en eierstokhormonen kunnen verstoren. Barbara Havenith, gynaecoloog en orthomoleculair arts, noemt insecticiden en pesticiden ‘hormoonverstorende stoffen’ die ‘lichaamsvreemd zijn en dus erg moeilijk af te breken’. De European Environment Agency schrijft zelfs dat mensen die worden blootgesteld aan chemische bestrijdingsmiddelen risico lopen op ernstige chronische ziekten, zoals kanker, hartziekten, ademhalingsstoornissen en neurologische aandoeningen.

Recentelijk schreef ook de NOS dat het verband tussen Parkinson en bestrijdingsmiddelen al vaker is aangetoond, en dat nu de vraag rijst of datzelfde verband bestaat tussen dementie en bestrijdingsmiddelen. Opnieuw geldt dat meer onderzoek nodig is.

Wat Moet Je Dan Kiezen?

Terug naar de supermarkt. Wat moet je nou kiezen, biologisch of niet? Voor de portemonnee is biologisch namelijk nog vaak een stuk mínder gezond. Lara Briden adviseert het volgende: “Het is beter om niet-biologische groenten te eten dan helemaal géén groenten te eten. *Bij de Lidl kun je vaak voordelig biologische groenten en fruit kopen. Maar ook andere supermarkten, web- of buurtwinkels kunnen biologische producten voor goede prijzen verkopen.

Lange Termijn Effecten Onduidelijk

Om op de langetermijn te kunnen meten wat biologisch voer in ons lichaam doet, zou je groepen mensen jaren moeten volgen en ondervragen. Dat is niet alleen duur, maar ook foutgevoelig. Wat mensen zéggen dat ze doen en wat ze daadwérkelijk doen, verschilt namelijk nogal eens. En bij mensen jarenlang opsluiten in een laboratorium om hun voedselinname te reguleren, kun je ook je vraagtekens zetten. Daarnaast blijkt dat veel mensen die biologisch eten, ook op andere fronten gezonder leven. Ze zijn bijvoorbeeld actiever, roken minder en eten meer groente, fruit en volkoren producten. Om puur het effect van biologisch voedsel op de gezondheid aan te tonen, moet je die factoren in je onderzoek elimineren. Dat bemoeilijkt de zaak.

Kortom: aan voedselonderzoek zitten altijd de nodige haken en ogen. Het is goed om die kanttekening in je achterhoofd te houden.

Minder Bestrijdingsmiddelen

Voor biologisch verbouwde groente en fruit gelden nog striktere regels dan voor reguliere gewassen. Zo mogen er geen kunstmatige bestrijdingsmiddelen worden gebruikt (wel natuurlijke, zoals groene munt). Dat die regels effect hebben op hoeveel bestrijdingsmiddel er achterblijft op je groente en fruit, blijkt uit rapporten van de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid. Van alle onderzochte monsters werd bij 2,8 procent geconstateerd dat de gestelde limiet overschreden werd. Bij biologische gewassen was dit 0,9 procent. En in een Zweeds onderzoek kregen proefpersonen 500 gram groente en fruit per dag te eten. De groep die de biologische variant kreeg, had een zeventig keer kleinere kans om aan bestrijdingsmiddelen te worden blootgesteld dan de groep die regulier voedsel kreeg.

Hoe Schadelijk Zijn Bestrijdingsmiddelen op Voedsel?

Maar minieme hoeveelheid of niet, we krijgen die pesticiden wel binnen. Zowel in de Verenigde Staten als in Europa is de urine van de bevolking onderzocht op veelvoorkomende chemische bestrijdingsmiddelen. En jawel, de middelen zijn in onze plasjes terug te vinden. Is dat erg? Nou, er wordt al langer een link gelegd tussen het gebruik van pesticiden en het ontwikkelen van de ziekte van Parkinson. Hoewel boeren het meeste risico lopen, zij worden immers aan grotere hoeveelheden blootgesteld, moet nog worden vastgesteld hoe groot het probleem precies is voor de consument. Ook het RIVM erkent dat er aanwijzingen zijn dat Parkinson kan ontstaan door blootstelling aan bestrijdingsmiddelen, maar meent ook dat er nog informatie ontbreekt om het effect echt aan te tonen. Daarvoor moet er eerst nog meer data worden verzameld.

Tabel: Vergelijking van Biologische en Niet-Biologische Gewassen

Eigenschap Biologisch Niet-Biologisch
Bestrijdingsmiddelen Natuurlijke, beperkt Synthetische, vaak gebruikt
Voedingsstoffen Vergelijkbaar, soms hoger vitamine C Vergelijkbaar
Milieu-impact Minder uitstoot per hectare, meer land nodig Meer uitstoot per hectare, minder land nodig
Prijs Hoger Lager

Biologische Landbouw: Productie en Duurzaamheid

Biologische landbouw wordt gezien als een natuurvriendelijke manier om voedsel te verbouwen. En de verkoop van biologische producten groeit de laatste jaren. Maar kunnen we er ook voldoende voedsel voor iedereen mee produceren? En is het wel aantrekkelijk voor boeren?

  1. Productiviteit: Onderzoek laat zien dat biologische landbouw per hectare grond, 14-36% minder voedsel oplevert dan niet-biologische landbouw (Migchels et al., 2023). Dit komt vooral doordat er in biologische landbouw geen kunstmest en pesticiden worden gebruikt. Maar op de lange termijn zou biologische landbouw toekomstbestendiger kunnen zijn. Dit zorgt ervoor dat de grond niet uitgeput raakt en dat toekomstige generaties er ook nog gewassen op kunnen telen. Ook leidt een levende bodem tot een betere wateropslag en doorlatendheid van de bodem. De verwachting is daardoor dat biologische landbouw beter met de gevolgen van klimaatverandering, zoals met droogte en met waterovervloed, om kan gaan dan gangbare landbouw.
  2. Andere Vormen van Duurzame Landbouw: Er zijn verschillende andere vormen van duurzame landbouw. Bijvoorbeeld kringlooplandbouw, natuurinclusieve landbouw en agroforestry, oftewel voedselbosbouw. Er bestaat geen eenduidige omschrijving van wat duurzame landbouw is, maar over het algemeen kun je zeggen dat bij duurzame landbouw er zo min mogelijk externe inputs (o.a. kunstmest, pesticiden, antibiotica) gebruikt worden, de bodem zo min mogelijk wordt beroerd, er veel afwisseling is in het landschap (bijvoorbeeld kruidenrijke akkerranden, heggen, polycultuur of strokenteelt), en daardoor zo goed mogelijk wordt samengewerkt met natuurlijke processen die ruimte geven aan bestuivers en natuurlijke plaagbestrijders.
  3. Prijs: Gemiddeld is de prijs van biologische producten hoger dan andere producten. Dit komt omdat bij de productie van biologisch eten geen kunstmest en synthetische bestrijdingsmiddelen worden gebruikt, waardoor er vaak minder opbrengst per hectare is. Maar hoeveel de prijzen verschillen tussen biologisch en niet-biologisch hangt erg af van waar je ze koopt, het seizoen en om welke producten het gaat.
  4. Broeikasgasemissies: Biologische landbouw maakt geen gebruik van pesticiden en kunstmest. Dat betekent dat biologische landbouw minder broeikasgasemissies uitstoot die te maken hebben met transport en productie van kunstmest en pesticiden ten opzichte van gangbaar. Biologische landbouw heeft daarentegen een lagere opbrengst dan gangbare landbouw (zie hierboven), waardoor de broeikasgasemissies die per ha worden uitgestoten over minder producten verdeeld kan worden en daardoor hoger uitvallen.
  5. Prijsschommelingen en Voordelen voor Boeren: Prijzen voor biologische en gangbare producten kunnen namelijk erg schommelen afhankelijk van weerspatronen en gebeurtenissen op de wereldmarkt. Duurzame landbouw is toekomstbestendiger dan reguliere landbouw.
  6. Resten van Bestrijdingsmiddelen en Voedingsstoffen: Uit onderzoek naar individuele producten komt wel naar voren dat biologische producten over het algemeen minder resten van bestrijdingsmiddelen bevatten en soms minder nitraat. Ook zijn in sommige biologische producten hogere gehaltes vitamine C, mineralen en bioactieve stoffen gemeten.

Nieuwe Studie: Hogere Concentraties Gifstoffen in Biovoeding?

Uit de nieuwe studie blijkt dus dat jongeren die meer biovoeding eten, meer gifstoffen in hun bloed en urine hebben dan jongeren die minder bio eten. Het gaat onder meer om lood, arseen, glyfosaat, PFAS en chloorverbindingen zoals PCB’s. De onderzoekers vonden 20 tot 40% hogere waarden van deze gifstoffen bij jongeren die vaker dan gemiddeld 7,5 keer per week bio-voeding aten, vergeleken met jongeren die minder vaak bio-voeding aten. De hogere concentraties gifstoffen werden vooral gevonden bij diegenen die meer bio-eieren, zuivel, noten en zaden aten. De problemen speelden minder bij aardappelen, groente en fruit.

Ten eerste is deze studie observationeel van aard, waardoor hij weinig bewijskracht heeft voor oorzakelijke verbanden. Het zou bijvoorbeeld kunnen dat de mogelijke relatie wordt veroorzaakt doordat liefhebbers van biologische voeding vaker in de buitenlucht wandelen, wat in een industrierijk land als België kan leiden tot meer blootstelling aan toxines in de lucht. Het is dus niet duidelijk of de hogere concentraties gifstoffen worden veroorzaakt door biovoeding of door andere factoren die samenhangen met het eten ervan.

Wat Te Doen?

We kunnen deze laatste dus prima biologisch eten en zo profiteren van hogere hoeveelheden antioxidanten, minder synthetische bestrijdingsmiddelen en een diverser aanbod van bacteriën. Voor wat betreft de eieren, zuivel en noten is het slim om hier niet te veel van te eten, om de toxische belasting te minimaliseren. Dit is bovendien gunstig voor het milieu. Bij zuivel, noten en zaden is het goed om af te wisselen tussen verschillende soorten, merken en typen. Uit tientallen grondige studies is gebleken dat er in biologische noten meestal geen sporen van bestrijdingsmiddelen zijn aangetroffen, zeker niet in hoeveelheden die een gezondheidsrisico zouden vormen.

De Rol van Bodemgezondheid

Afgezien van de voedingswaarde van biologische gewassen, is het heel belangrijk dat ze geteeld worden met aandacht voor de bodem en het bodemleven. Voeding uit een gezonde bodem werkt namelijk gunstig op ons eigen microbioom. Een biologische appel bevat veel meer bacteriesoorten dan een regulaire appel. Dit zou verregaande gevolgen kunnen hebben voor onze gezondheid, aangezien studies meer en meer een verband lijken te vinden tussen een gezond microbioom en onze algehele gezondheid.

Conclusie

De Belgische studie over verhoogde concentraties toxines in biologisch voedsel veroorzaakt terecht onrust, maar verdient de nodige nuance. Hoewel de resultaten verontrustend lijken, heeft het onderzoek belangrijke beperkingen en biedt het geen sluitend bewijs dat biologische voeding ongezonder is. De studie weerspiegelt waarschijnlijk vooral een breder milieuprobleem, waarbij algemene vervuiling een grotere rol speelt dan de productiewijze.

labels:

Zie ook: