Sinterklaas bereidt zich voor op zijn aankomst. Intussen zit de burgemeester ook niet stil.

De oorsprong van het Sinterklaasfeest

Het Sinterklaasfeest is te zien als een heidens midwinterfeest. Het feest zit tjokvol heidense vruchtbaarheidssymboliek en rituelen. Om hier beter op in te gaan moeten we terug naar de oorsprong van Sint en Piet.

Er is weinig met zekerheid te zeggen over zijn herkomst, maar er is veel symbolisch aannemelijk te maken. Alles wat ik wel heb kunnen vinden van schriftelijke bronnen over de herkomst van Zwarte Piet wijzen naar een oudere figuur namelijk Zwarte Klaas!

Sinterklaas en Zwarte Piet bestaan en komen uit Spanje, zeggen ze… De kerstman en zijn elfjes bestaan ook en komen van de Noordpool, zeggen ze… Zoals zovele dingen rondom mythische personages is dit waar en niet waar. Letterlijk bekeken is het flauwekul, maar symbolisch bekeken klopt het wel degelijk. Zij komen namelijk uit de Andere wereld! Iets scherper gesteld, de Onderwereld.

Het verhaal dat Sinterklaas uit Spanje komt is een late vervanging van het oudere verhaal. Mogelijk heeft dit te maken met de associatie van Spanje met de Moren, zwarte mensen. Deze Moren werden in het verleden weer soms verward met duivels of zwarte geesten.

Sinterklaas komt ook van over de grote, grote zee. De zee is altijd beschouwd als de scheidslijn tussen deze en de Andere wereld. Nu werd de onderwereld door het christendom veranderd in een hel. Een plaats van pijniging en diepe ellende. Wezens die hier vandaan kwamen moesten wel kwade demonen of duivels zijn.

In de late middeleeuwen was de voorloper van Zwarte Piet - die toen waarschijnlijk nog niet zo werd genoemd - een duivel. Sinterklaas had deze door middel van zijn heiligheid getemd en tot dienaar gemaakt. In de negentiende eeuw werd van zwarte Piet helaas een donkerhuidige knecht gemaakt.

Vanuit de nog oudere - heidense - symboliek is hij onder andere te zien als de kracht van de vruchtbaarheid, die zich in de winter verborgen houdt in de zwarte aarde. Je kan het beleven als één kracht, één zwarte Piet, maar het kunnen er ook duizenden, miljoenen zijn onderverdeeld in elk zaadje, knopje en bolletje wat bevrucht wordt met levensenergie zodat het op het juiste moment kan uitbotten.

Zwarte Piet strooit zijn levenskracht en zijn te ontkiemen zaadjes in het rond alsof het pepernoten uit een grote zak zijn! Sinterklaas is - in die optiek - de levenskunstenaar of tovenaar die, die krachten weet mee te brengen uit de Andere wereld naar onze wereld.

In Amerika (en door de grote invloed van de Verenigde Staten in nog veel meer landen) kent men Sinterklaas beter als Santa Claus, oftewel de Kerstman. Zijn feest wordt een paar weken later gevierd. Toch gaat het - symbolisch bekeken - om één en dezelfde persoon. Hij komt echter niet uit Spanje, maar van de Noordpool.

Er is nog een reden waarom Zwarte Pieten zo zwart zijn. Namelijk vanwege het roet in de schoorsteen. Zij moeten zich telkens door een schoorsteen laten zakken en krijgen zo heel wat roet op hun gezicht en handen. Tussen deze en de andere wereld is er een verbinding.

Als Sint en Piet ons huis binnenkomen, komen zij eigenlijk in ons energetische lichaam. Dit kan ook verkeerd gaan als vreemde entiteiten ons lichaam binnendringen en energie van ons stelen. Maar Sint en Piet komen met goede bedoelingen.

Wie zijn schoen heeft gezet - en er lekkers in heeft gedaan voor het paard - kan erop rekenen dat er de volgende morgen cadeautjes of zoetigheid in zijn schoen zal zitten. Dit zetten van de schoen is een zeer krachtig ritueel van verbintenis met de natuurwezens.

Allerlei opgekropte emoties en frustraties kunnen voor een verstopte schoorsteen zorgen. De opening tussen deze en de andere wereld is dan zeer nauw. Hoe meer roet en verstoppingen de Zwarte Piet tegenkomt, hoe minder cadeautjes van energie hij door de schoorsteen in de schoen kan stoppen.

Sinterklaas vieren is een van de meest krachtige rituelen die we nog over hebben gehouden uit de heidense tijd. Het is een kinderspel geworden, maar als je de diepere lading en betekenis in je opneemt, dan wordt het een spel voor iedereen.

Natuurlijk zijn er onfrisse lieden die van de zwarte Piet een persiflage maakten (soms inclusief dommig, gedrag en fout Surinaams accent) maar de oorsprong van het verkleden als zwarte Piet ligt bij het oproepen van een oeroude magie. De magie van het geloven in een wonder en het stimuleren van vruchtbaarheid in een duistere, sombere tijd.

Kruidnoten en Speculaas

Rond Pasen eten veel mensen lekkere paaseieren en rond de sinterklaastijd staan kruidnoten, pepernoten en speculaas centraal. Er zijn zoveel zoetigheden en soorten snoep en toch mogen kruidnoten niet ontbreken. Hoe dat komt, heeft vooral een historische oorsprong.

De viering van Sint-Nicolaas begon al bij de dood van de heilige Nicolaas van Myra. In talloze Europese landen wordt al sinds de middeleeuwen Sint-Nicolaasdag gevierd, maar de invulling ervan verschilt per streek en per land.

In de late middeleeuwen ontstonden de sinterklaasmarkten, te vergelijken met de hedendaagse kerstmarkten. Daar konden allerlei lekkernijen worden gekocht. Een typisch voorbeeld daarvan was de speculaasvrijer, toen ook wel een klaaskoek genoemd.

De basis voor de Nederlandse viering van het sinterklaasfeest is gelegd in het prentenboek Sint Nikolaas en zijn knecht (1850) van Jan Schenkman. De viering bestond al langer, maar het boek met de vele illustraties heeft wel bijgedragen aan een meer algemene beeldvorming van de hedendaagse Sinterklaastraditie.

Zo zette men al in de vijftiende eeuw een schoentje klaar. Toen was het nog gebruikelijk dat de armen hun schoen in de kerk zetten en dat de rijke burgers er geld in staken. Het gebruik werd in de loop van de zestiende eeuw overgenomen door kinderen: ze plaatsten hun schoen in de huiskamer en de ouders vulden het met appels, marsepein, speculaas, pepernoten of kruidnoten.

Hierdoor worden kruidnoten al eeuwenlang geassocieerd met het sinterklaasfeest. De reden waarom we kruidnoten eten rond Sinterklaas heeft dus een historische oorsprong. Het heeft er vooral mee te maken dat men vroeger nog niet zoveel snoepjes had als nu, maar dat men ook wel eens de kinderen wilde belonen.

Dat deed men toen met de lekkernijen die beschikbaar waren, zoals kruidnoten, appels en pepernoten. Tegenwoordig zijn er heel wat meer lekkere dingen om kinderen te belonen, maar is het nog steeds de gewoonte om kruidnoten, pepernoten en speculaas te geven rond de sinterklaastijd.

Cultuur, dat wist men niet zomaar uit. De hele discussie omtrent Zwarte Piet en Roetpiet bewijst dat mensen graag de dingen doen zoals hun ouders en hun ouders en hun ouders dat deden, ook als dat niet altijd even logisch, wenselijk of maatschappelijk aanvaard is.

De Pietendiscussie en Chocoladefabrikanten

Twee witte oogjes kijken chocolatier Amber Stevens (24) aan van onder een gekleurd mutsje. De zelfgemaakte chocoladeletters liggen al uitgestald op de metalen werktafel van banketbakkerij Lentz in Rijswijk.

Tot vorig jaar versierde Stevens de chocoladeletters met zwarte pieten van pure chocolade. Nu zijn dat pietenbaretjes, met twee oogjes eronder. „We willen niemand voor het hoofd stoten”, zegt ze, terwijl ze op elke letter een mutsje legt. „Zowel de voorstanders als tegenstanders van Zwarte Piet niet.”

Ook veel andere chocoladeproducenten hebben hun sinterklaasassortiment aangepast als gevolg van de pietendiscussie, blijkt uit een rondgang van NRC langs 21 chocolademakers en -verkopers. „Piet is een beetje in de ban hè”, zegt een chocoladehandelaar uit Huissen.

Enkele chocolademakers hebben niks veranderd, vaak met als argument dat chocolade „nou eenmaal bruin” is. Ook sinterklaasfiguurtjes zijn bij hen van bruine chocolade gemaakt. Veel banketbakkerijen maken nog wel pieten van melkchocola.

Actiegroep Kick Out Zwarte Piet bekritiseert op hun Instagrampagina onder andere chocoladefiguren in etalages. Volgens haar gaat het om meer dan de huidskleur van pieten: ook grote rode lippen, gouden oorbellen en kroeshaar zijn racistische kenmerken van de zwarte piet-karikatuur, zelfs al is-ie wit.

Hoe ze de zwartepietendiscussie proberen te omzeilen, verschilt per chocolatier. Chocolaterie Caringe in Goes heeft sinds twee jaar de pietfiguurtjes van pure chocolade vervangen door pieten van witte chocola. Pieten van melkchocola maken ze wel nog steeds. „Puur ligt bij sommige mensen gevoelig, want dan lijkt het echt op een zwarte piet.”

Een chocoladefabriek in Amstelveen had eerst verschillende pietfiguurtjes, maar koos dit jaar voor een piet van melkchocola die uit een schoorsteen klimt. Een van hun franchisewinkels in Amsterdam koos ervoor helemaal geen chocoladepietjes te verkopen. „Daar was de discussie heviger, en de eigenaar stond er ook niet achter.”

Sommige chocolademakers kiezen ervoor géén pietfiguren meer te gebruiken, ook niet in aangepaste vorm. Chocolaterie Van Soest in Amsterdam gebruikt al een paar jaar alleen nog sinterklaasfiguurtjes als een mijter, wortel of stoomboot. „Er is helemaal geen vraag meer naar piet.” Ook de drie grootste supermarkten (Albert Heijn, Jumbo en Aldi) hebben er afscheid van genomen.

De moderne versie van de pietentaart maakt Denecke van wit fondant met wat roetvegen erop, zonder gouden oorbellen en met een kleinere mond. Dus maakt hij nu ook een „heel lichtbruine” pietentaart, met kleinere gouden ringen dan eerst.

Over de platte sint- en pietchocoladefiguren - in massief melk, wit en puur - komen bijna nooit klachten. Ook al is de mal van dat pietje, met kroeshaar, grote lippen en de roe, al heel oud. Het maken van nieuwe mallen gaat al snel in de papieren lopen, volgens Denecke.

Uiteindelijk blijft het ook voor veel andere chocoladeverkopers een commerciële afweging. „Zelf vind ik het ook een racistische karikatuur, dus ik ben blij met deze ontwikkeling”, zegt een patissier uit Alblasserdam. „Maar ik mijd de discussie, want laten we eerlijk zijn: een klant is een klant.”

„Geen gedonder is het belangrijkst, zeker in de handel”, zegt Fedde Lambertz van chocoladegroothandel Lambertz en Visser. Hij merkt dat bedrijven haast allemaal specifiek vragen om chocoladeletters zonder pietje.

Sinds dit jaar merkt hij dat niet alleen de vraag vanuit afnemers, maar ook het aanbod vanuit producenten kleiner wordt. Maar: „Als ik een producent zou bellen, heeft-ie gewoon een pietje voor me hoor, die zijn ook heus niet heiliger dan de paus.”

Denecke schuift zijn banketletters de oven in. „Het is een rottige, lastige discussie”, concludeert hij. Daarom hebben Stevens en hij besloten zich volgend jaar meer te richten op de sint, in plaats van op piet.

De Herauten

In veel plaatsen werd Sint Nicolaas door een groot welkomstcomité ontvangen waaronder Herauten. Een van deze was soms ook paardenbegeleider. In een aantal plaatsen waaronder Amsterdam gebeurt dat nog steeds.

Deze worden door mensen die hier van niet op de hoogte zijn vaak aangezien voor Witte Pieten, maar dat zijn het niet want het zijn dus de Herauten.

De indeeling van den stoet zal als volgt zijn: 1. Bereden politie. 2. 4 Herauten te paard, 3. muziek-corps, 4. Rijtuig met Spaanschen Consul en voorzitter ICA, ook de Hoofdcommissaris van Politie zal hiervoor uitgenoodigd worden. 6. Rijtuig bestuursleden Amstelodamum, 7. Eerste gedeelte eere-escorte te paard, bestaande uit 3 dames en 3 heeren. 8. Sint Nicolaas te paard, a. aan den teugel 2 knechten, b.

Don Pelseros (Jan Pelser) is ruim 25 jaar de secretaris / geheimschrijver van de Sint geweest, van 1949 tot 1974. Daarvoor had hij een Piet-functie. Hij heeft beter dan wie dan ook de Sint gekend en een carrière gemaakt die slechts weinige beschoren is...

labels:

Zie ook: