In de Slavische folklore verschijnt de heks als Baba Jaga, een kinderen kidnappende, oude vrouw, die in het bos in een hutje woont dat op kippenpoten staat. Volgens de Russische mythe is Baba Jaga een heks die in een huis op kippenpoten woont en kleine kinderen ontvoert. In Baba Jaga Legde een Ei neemt de internationaal geprezen schrijfster Dubravka Ugrešić de tijdloze legende en weeft ze die tot een fris en uitgesproken modern verhaal over vrouwelijkheid, ouder worden, identiteit en liefde.

Met scherpe wijsheid en een messcherpe geestigheid verweeft Ugrešić de verhalen van vier vrouwen in het hedendaagse Oost-Europa: een schrijfster die de laatste wens van haar stervende moeder inwilligt door naar haar geboortestad in Bulgarije te reizen, een oudere vrouw die elke dag wakker wordt in de hoop te sterven, een weelderige blonde ziekenhuiswerkster die de liefde heeft opgegeven, en een seriële weduwe die een geheim talent heeft voor schrijven.

Door de angsten en verlangens van de vrouwen, en hun strijd tegen onzichtbaarheid, presenteert Ugrešić een briljante postmoderne hervertelling van een oude mythe die is doordrenkt met "een menselijke warmte." De roman bestaat uit, op het eerste gezicht, drie min of meer zelfstandige delen.

  • In het eerste treedt de schrijfster als ik-figuur op.
  • Deel twee is een verhaal vol hilarische verwikkelingen, maar ook vol ontroering over drie oude vrouwen die een Tsjechisch kuuroord bezoeken en daar, zonder zich daar van bewust te zijn, magische toeren uithalen.
  • Het derde deel voert als auteur ene dr. Aba Bagay op, deskundige op het terrein van Slavische folklore, die een stortvloed van weetjes over de pagina’s uitstrooit uit de mythologie van Baba Jaga, de slavische Vrouw Holle.

Is dit een parodie? In het eerste deel laat de ik-figuur duidelijk weten een grondige hekel te hebben aan folklore en aan de neiging literaire teksten folkloristisch te duiden. De reden laat zich raden: als folklore de ware kern is van literatuur, dan is literatuur weinig meer dan eindeloze zelfherhaling. Dan komt alles uit hetzelfde folkloristische ei en zal het gevecht losbranden over wie de eer toekomt dat ei oorspronkelijk te hebben gelegd.

De Angst voor de Onzichtbare Vrouw

Deze lezing sprak nieuw Fixditlid Joke van Leeuwen uit op 3 oktober 2024, bij een Slaa-avond over Baba Jaga en de angst voor de onzichtbare vrouw. Intussen weten we, bijvoorbeeld vanwege wat Sigrid Kaag als kwaadaardige belediging moest aanhoren, dat een heks blijkbaar ook een mooie, niet zo oude, zeer bekwame vrouw kan zijn. Beroemde mannen hebben op allerlei beledigende manieren vrouwen op hun zogezegde plaats willen zetten. Voor Aristoteles kon vrouw-zijn worden beschouwd als een natuurlijk gebrek.

Volgens Heinrich Heine wist je bij een vrouw maar nooit waar de engel ophield en de duivel begon. In een voorlichtingsboekje uit mijn jeugd stond nog dat de vrouw tussen het kind en de man in stond, dat ze dus afhankelijk en nooit echt volwassen was. Een ontembare vrouw is gevaarlijk, ze is een monster of een heks. Haar plek is het isolement. In 1784 deed het verhaal de ronde dat het levend was gevangen door honderd dappere mannen en op dat eigenste moment per schip naar Spanje werd gebracht. Van ons, woorden die de radicaal-rechtse partij Vlaams Belang zo graag in zijn campagnes gebruikt, om de Ander nog meer de Ander te laten zijn.

Marie-Antoinette had de behoefte om regelmatig te vluchten uit het gekkenhuis van de hofhouding in het Kasteel van Versailles, ze trok zich graag met een paar vertrouwelingen terug in Petit Trianon, haar Kasteeltje, en de menigte jaloerse hovelingen die niet waren uitverkoren roddelden daardoor nog harder dan ze al deden over haar vermeende hoerige gedrag, over incest en lesbische uitspattingen. Talloze nepverhalen en scabreuze beelden werden verspreid. Spotprentenmakers tekenden haar wijdbeens met wat extra rood ertussen alsof haar toegang uitnodigend open stond voor de mannen die haar kamer binnenkwamen, want de nadruk lag volledig op de ontvangende vagina. De clitoris, waarvan de anatomische vorm al vele eeuwen bekend was, staat pas sinds kort in biologielesboeken zoals die er echt uitziet, inwendig ongeveer even lang als een penis.

Wat we zien is een gevaarlijk vrouwelijk monster met klauwen waaraan lange nagels zitten. Lange nagels horen bij de femme fatale en worden door menige man als aantrekkelijk beschouwd. Ze heeft twee vervaarlijke staarten, en vleermuisvleugels, vleugels van de nacht. De lange haren zijn niet bijeengebonden, wat een teken was van losbandigheid. De ogen zijn groot en mooi. Meisjesachtig zelfs. En van hals tot heupen zien we een aantrekkelijk, ongeschonden vrouwenlichaam. Zo werd Marie-Antoinette, die ik in mijn roman ‘Alle tijden zijn onzeker’ de Buitenlandse noem, tot kwaadaardig schepsel gemaakt.

Nu nog weten veel mensen niet meer over haar dan dat ze beweerde dat de mensen, als ze geen brood hadden, maar brioches moesten eten - of cake in een variatie -, terwijl ze dat met aan grote zekerheid grenzende waarschijnlijkheid nooit heeft gezegd. Hier zien we een ander monster, ook met een pijlpuntstaart, en met kippenpoten die doen denken aan de kippenpoten onder de hut van Baba Jaga. Het is weer een vrouw, maar nu met een soort pantervlekken op haar lichaam. Ze zou ergens eind achttiende eeuw in de Ardense bossen zijn aangetroffen. Ze ving kinderen en at ze waarschijnlijk op, zoals Baba Jaga ook kinderen lustte.

Dit monster bracht eveneens massale commotie teweeg. Niet alleen denk ik nu door die pantervlekken aan de eeuwenlange en nog niet uitgeroeide neiging om wie men kwaadaardigheid toedicht met een of ander dier te vergelijken, ook spelen tot op de dag van vandaag kinderen een rol in die vermeende kwaadaardigheid. Ooit werden er christelijke elementen door de oude folklore gemengd. Satan was een monster dat ook zo’n staart had met een pijlpunt om een prooi te vangen en te vergiftigen. In christelijke kringen vertelde men eeuwenlang dat Joden satanische rituelen zouden kennen waarbij ze kinderen vermoordden om hun bloed te gebruiken bij het maken van matses.

Ugrešić's Perspectief en Kritiek

Dubravka Ugrešić werd ooit zelf voor Baba Jaga uitgemaakt. Geboren in Joegoslavië vluchtte ze voor de oorlog in Kroatië die uitbrak nadat Joegoslavië uiteen was gevallen. Ze had een kritisch essay over het nationalisme in Kroatië geschreven, aanleiding voor collega’s om haar te beschimpen als landverraadster en Baba Jaga. De hetze tegen haar noopte Ugrešić ervan af te zien zich na haar ballingschap blijvend in Kroatië te vestigen. Ze verliet het land opnieuw, waarna ze Zagreb alleen nog met enige regelmaat bezocht om haar bejaarde moeder bij te staan.

In Baba Jaga legde een ei ziet Ugrešić kans om zowel postmoderne literatuurwetenschap dito letterkunde te bedrijven als om die voorwerp te maken van milde satire. In 2010 bracht Nijgh & Van Ditmar een vertaling uit, van de hand van Roel Schuyt. Volgens de mythe is Baba Jaga een oude heks die kinderen kidnapt en in een hutje woont dat op kippenpoten staat. Maar wat heeft zij te maken met de reis die de schrijfster maakt naar de Bulgaarse stad Varna, waar haar moeder vandaan komt? Of met een drietal oudere vrouwen die een week doorbrengen in een Tsjechisch kuuroord?

Dubravka Ugrešić verbindt de verschillende verhaallijnen op superieure wijze in haar briljante roman Baba Jaga legde een ei. Dubravka Ugrešić - Baba Jaga legde een ei. Vertaling Roel Schuyt. Inleiding Niña Wijers. Nijgh & Van Ditmar, Amsterdam. 372 blz.

Deel twee: Een Kluchtige Vakantie?

Drie oude vrouwen gaan op vakantie naar een hotel annex kuuroord. Beba, Kukla en Pupa. Er is weinig relatie tot het eerste deel, behalve dan dat Pupa een vriendin van de moederfiguur uit het eerste deel is. "Die oude heks", zo noemde de moeder Pupa. Ze is haar "oudste vriendin"; niet alleen in leeftijd maar ook kwa duur van de vriendschap. Want ook de toonzetting is geheel anders dan in deel één. Drie vriendinnen op vakantie, daar kun je veel kanten mee uit.

Maar het is niet zo maar een vakantie, het verblijf is ook een kuuroord. Een zeker mr. Shake logeert daar ook. Het is een opportunistiese zakenman (is er een ander soort?) die de obsessie met strakke hollywoodlijven gebruikt om pure rotzooi te verkopen als gezondheidsproducten. Tezamen met dr. Topolánek, die het kuuroord bestiert, geeft deze mr. Shake een zekere De weg naar Welville-achtige impuls aan het deel met Beba, Kukla en Pupa.

Zelfs als ik mijn vooraf door Wijers ingefluisterde interpretatie van dit boek loslaat (mijn interpretatie van Wijers’ interpretatie), draagt dit deel toch genoeg "ernstige" onderwerpen aan: oorlog, ouderdom, sterfelijkheid, vrouwelijke sexualiteit en mannelijke overheersing, armoede. Maar het gaat teloor, als Alan Parker teloor deed gaan, in iets dat ik niet anders duiden kan dan een poging tot humor.

Baba Jaga in de Slavische Cultuur

Olaf Tempelman, voormalig Oost-Europacorrespondent, vertelt over de betekenis van Baba Jaga in de Oost-Europese folklore. In de Slavische mythologie is Baba Jaga een heks, een wilde vrouw met magische krachten, een bosgeest. Haar hut staat op kippenpoten en ze kidnapt kinderen.Baba Jaga legde een ei bestaat uit drie delen. In het eerste bezoekt de ‘ik’ haar moeder in Bulgarije die last heeft van toenemende ouderdomsgebreken. In het tweede veroorzaken drie oude vrouwen in een Tsjechisch kuuroord magische gebeurtenissen en in het derde deel laat Ugrešić een deskundige op het gebied van Slavische folklore de twee eerste delen analyseren vanuit wetenschappelijk-folkloristisch perspectief, doorspekt met talloze weetjes over Baba Jaga.

labels: #Ei

Zie ook: