Het diner is de zesde roman van Herman Koch (Arnhem, 5 september 1953) en zijn eerste boek dat bij zijn nieuwe uitgever Anthos verscheen. De roman beschrijft hoe twee echtparen een avond doorbrengen in (en rond) een duur restaurant.

Ontstaansgeschiedenis en succes

De schrijver liet in verschillende interviews het volgende over de ontstaansgeschiedenis los: eind december 2005 zat hij met een groot gezelschap te eten in een restaurant in Barcelona. Opeens realiseerde hij zich dat een restaurant een ideaal decor vormt voor een roman omdat een aantal mensen daar urenlang met elkaar zit te praten. Bij diezelfde gelegenheid werd hem ook het onderwerp van zo'n roman als het ware in de schoot geworpen want het gesprek ging over een recent schandaal in Barcelona.

‘Twee jongens hadden in een hokje waar geld gepind kan worden een zwerver in brand gestoken. Toen ik dat hoorde wist ik ook de vorm van de roman. Toch duurde het nog tot januari 2009 voor Het diner verscheen. Het boek had onmiddellijk succes in Nederland en kreeg hetzelfde jaar nog de NS Publieksprijs. Er zijn op dit moment (november 2013) 650.000 exemplaren van verkocht. Nog opmerkelijker is dat de roman in liefst 33 talen werd vertaald. En niet alleen werd The Dinner in Amerika opgemerkt, het stond zelfs maandenlang op de fictiebestsellerslijst van The New York Times, met als hoogste notering nummer acht.

Personages en setting

Op het omslag van de eerste druk van Het diner staat een bloedrode kreeft - die overigens in het hele boek niet voorkomt. Het boek telt 301 bladzijden. Het gaat om de ik-verteller, Paul Lohman, met zijn vrouw Claire; en Pauls oudere broer Serge, een Bekende Nederlander want succesvol politicus die waarschijnlijk na de volgende verkiezingen premier zal worden, met zijn vrouw Babette. Paul en Claire hebben één kind, zoon Michel van vijftien.

De samenstelling van het gezin Serge-Babette is iets gecompliceerder: ze hebben twee biologische kinderen, Rick (vijftien) en Valerie (dertien), en de geadopteerde Beau (leeftijd onbekend) die uit Burkina Faso komt. Geen van deze kinderen is aanwezig bij het diner, maar van het begin af aan is duidelijk dat de bijeenkomst alles te maken heeft met Michel, Rick en Beau.

Het Diner

Wie gingen er met elkaar uiteten en waarom? Paul Lohman gaat in op een uitnodiging van zijn broer, Serge Lohman om samen met hun vrouwen, Claire en Babette, iets te gaan eten. Paul is een ex-geschiedenisleraar. Serge een bekende politicus, de verwachting is dat hij na de volgende verkiezingen minister-president wordt. Paul en Claire hebben een zoon: Michel. Serge en Babette hebben twee zoons en een dochter: Rick, Beau en Valerie. Beau is geadopteerd. Serge heeft Paul verteld dat ze met elkaar moeten praten over hun kinderen.

Verhaallijn en thema's

Als Claire opmerkt dat Michel de laatste tijd ‘raar’ doet, of niet raar, maar anders dan normaal. Paul is al gestrest omdat hij eigenlijk niet in restaurants wil eten, en zeker niet in de chique gelegenheden die zijn vermogende broer gewoonlijk uitkiest. Daarbij komt dat zijn broer altijd te laat komt (en door het personeel onderdanig ontvangen wordt). Maar dan valt op dat de zonnebril die Babette draagt haar roodomrande ogen moet verbergen. Het gesprek kabbelt moeizaam voort (over films en vakanties) maar even later barst ze uit in tranen. Paul ontdekt dat hij met de mobiel van zijn zoon in zijn zak loopt.

Op de wc onderzoekt hij het toestel en bekijkt opnieuw een video waarop te zien is hoe Rick en Michel in een metrostation een dakloze man tegen de grond slaan. Hij vindt ook een bericht van zijn vrouw aan hun zoon: ‘Papa en ik gaan om zeven uur naar het restaurant, en ik zorg wel dat we tot na twaalven wegblijven. Dus vanavond moeten jullie het doen.

Gebeurtenis

Het volgende hoofdstuk (21) begint met de zinnen: ‘Dit is er gebeurd. Het blijkt dat een maand of twee geleden Michel, Rick en Beau na een schoolfeest geld uit een pinautomaat in een verlicht hokje wilden trekken. Als ze de deur opendoen vinden ze daar een vrouw in een stinkende slaapzak. Beau gaat weg als Michel en Rick aan de slaapzak beginnen te trekken en vervolgens vuilnis en voorwerpen naar de zwerfster gaan gooien. Michel slingert tot slot een lege jerrycan het pinhokje in. De lucifer die daarna wordt gegooid, zet de benauwde ruimte in lichterlaaie.

Deze beelden, opgenomen door de bewakingscamera, worden een paar weken later in Opsporing verzocht vertoond, maar dat heeft niet tot een arrestatie geleid. Later bekijkt Paul het filmpje opnieuw en hij vindt op YouTube andere opnamen van het incident die kennelijk met een mobiele telefoon zijn gemaakt. Wanneer Michel bij het restaurant zijn mobieltje komt halen dringt zijn vader er bij hem op aan alle belastende filmpjes te wissen. De jongen reageert eerst ontwijkend, tot zijn vader doorheeft dat een ander een nieuwe video op YouTube heeft gezet en dreigt met nog meer belastend materiaal: het is Beau, de aangenomen zoon van Serge en Babette, die hiermee zijn broer en zijn neef chanteert [het gaat hier om de video waarop een oude man in een station in elkaar wordt geslagen: stemmen en het gezicht van Rick zijn herkenbaar].

Familiegeheimen en morele dilemma's

Claire bekent dat ze al op de avond van het wangedrag wist wat er gebeurd was. Ze heeft haar man deze onthulling willen besparen, want ze was bang ‘dat je weer opnieuw... Waarvoor ze bang was blijkt uit de herinneringen die Paul vervolgens vertelt. Hij lijdt aan een ernstige neurologische afwijking waardoor hij ‘een jaar of tien geleden’ moest stoppen als leraar geschiedenis. Hij heeft onder meer een meisje gekwetst dat een optimistisch verslag over Israël had geschreven. En ook zijn stelling dat niet alle slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog onschuldig waren, heeft weerstand opgeroepen. Paul krijgt pillen tegen zijn (erfelijke) ziekte die hem tegen ongewenste uitbarstingen moeten beschermen.

Toch vinden er later nog hevige confrontaties plaats. Wanneer Claire in het ziekenhuis ligt en Paul alleen voor Michel moet zorgen, willen Serge en Babette de jongen meenemen omdat het samenwonen van vader en zoon tot een totale chaos in het huis heeft geleid. Woedend omdat ze zijn zoon willen ‘stelen’ gooit hij een pan met verbrande macaroni naar zijn broer.

Intussen is het viertal weer aan tafel gegaan voor het nagerecht. de echtparen in het restaurant zijn gekomen. Serge kondigt aan dat hij zich wil terugtrekken als lijsttrekker van zijn partij bij de komende verkiezingen. Hij heeft al een persconferentie geregeld die de volgende dag zal plaatsvinden. Babette en Claire zijn fel tegen dit plan, omdat elke verklaring van Serge tot de arrestatie van Rick en Michel kan leiden. De twee vrouwen bagatelliseren de daden van hun zoon: het lijken wel volwassenen maar het zijn nog kinderen. Paul sluit zich hierbij aan.

Bij het digestief denkt Paul terug aan een gesprek dat hij met de rector van Michels school heeft gehad. Het gaat om diens werkstuk waarin de mogelijkheid wordt verdedigd om ernstige criminelen zonder proces te liquideren. Zodra Paul en Claire alleen in het restaurant zijn achtergebleven, dringt zij erop aan dat hij zijn broer iets moet ‘aandoen’. Serge moet zodanig toegetakeld worden dat hij zich niet voor de buitenwereld durft te vertonen om zijn terugtreden bekend te maken. En verder vertelt ze dat ze tegen hun zoon heeft gezegd dat hij Beau ‘tot rede moet zien te brengen.

Paul kijkt zijn vrouw bewonderend aan (‘En dat allemaal uit liefde, liefde voor onze zoon’). Maar hij legt uit dat hij al een tijd zijn medicijnen niet meer slikt en om die reden [hij is toerekeningsvatbaar] zijn broer niet kan ‘verwonden’. Ondertussen heeft Claire met een boven de steel afgebroken wijnglas haar zwager Serge bewerkt. Zijn gezicht is zo geschonden dat Serge zijn baard moet laten staan. Hij dient geen aanklacht tegen zijn schoonzus in.

Stijl en thematiek

Wie Het diner begint te lezen, zou kunnen denken dat het om een satirische roman gaat. zijn Griekse olijven uit de Peloponnesos, licht besprenkeld met een eerste oogst extra vergine olijfolie uit Noord-Sardinië, en afgemaakt met rozemarijn uit...”’ In een later hoofdstuk wordt naar aanleiding van een bezoek aan het huis van Serge en Babette in de Dordogne het gedrag belachelijk gemaakt van Nederlanders die alles wat met Frankrijk te maken heeft ‘énig vinden’.

Maar in beide gevallen neemt het verhaal een onverwachte wending. Bij het voorgerecht ontspint zich een gesprek met de gerant over het woord ‘afgemaakt’ waarbij Paul zegt: ‘Ik weet dat dat niet betekent dat de olijven zijn “afgemaakt”. Zoals in “neergeknald” of “doodgeschoten”.’ En de beschrijving van het bezoek in Frankrijk eindigt met een scène waarin Michel, Rick en Beau door een groep boeren worden opgebracht. Zulke gegevens ondersteunen de spanning die langzaam wordt opgebouwd. De lezers weten dat er iets verborgen wordt gehouden, een geheim dat stukje bij beetje wordt onthuld.

Heel vaak breekt ik-verteller Paul het verhaal af om pas veel later de informatie te geven waarop de lezers zitten te wachten. Een extreem voorbeeld is de zojuist aangeduide scène waarin de kinderen van de beide echtparen Lohman door een groep woedende boeren worden opgebracht. Pas in het laatste hoofdstuk wordt onthuld waarom de boeren zo kwaad zijn: Beau heeft een kip gestolen.

Psychologische diepgang en betrouwbaarheid van de verteller

Maar evenzeer heeft het boek trekken van een psychologische roman waarin motieven en houding van de vier volwassenen worden aangeduid. Hoofdpersoon is natuurlijk Paul, de ik-verteller. Zijn stemmingen, meningen, zijn ziekte, de afkeer van zijn broer en de liefde voor zijn zoon en zijn vrouw kleuren het hele verhaal. Maar in hoeverre zijn de woorden van deze Paul Lohman betrouwbaar?

Vanaf het begin lijkt het of hij zich rechtstreeks tot de lezers richt: ‘We gingen eten in het restaurant. Ik ga niet zeggen welk restaurant, want dan zit het er de volgende keer waarschijnlijk vol met mensen die komen kijken of wij er ook weer zitten.’ Met die zinnen wordt meteen een werkelijkheidsillusie opgeroepen. Andere opmerkingen bevestigen de band tussen de verteller en zijn publiek, zoals: ‘Ik ga niet zeggen hoe laat het precies was. Niettemin moet het een zorgvuldige lezer wel opvallen dat hij niet altijd eerlijk is.

In hoofdstuk 3 zoekt en vindt hij Michels mobiel. Het is een cruciaal moment want hij ontdekt beelden die hem schokken (pas later vertelt hij wat hij zag). In hoofdstuk 18 vindt hij die mobiel in de zak van zijn jasje. Hoe het ding daar terechtgekomen was ‘kon ik niet zo een-twee-drie reconstrueren’. Een leugen, want hij heeft het apparaat in zijn zak gestoken om te controleren wat zijn zoon heeft opgeslagen en met wie hij contact heeft gehad. Tegenover Claire verzwijgt hij informatie, hij doet of hij niets weet van wat er rond hem gaande is.

Morele keuzes

Ook in het morele dilemma waar Het diner over gaat - de keuze waarvoor de twee echtparen worden gesteld: hun zoon aangeven bij de politie of zwijgen in alle talen - is zijn houding halfslachtig. Van de vier volwassenen kiest alleen zijn gehate broer voor de wet; hij moet als politicus aftreden omdat hij zich in die functie geen skelet in de kast kan veroorloven. De beide vrouwen zijn faliekant tegen een openbare bekentenis, want daarmee wordt de toekomst van hun zoon geruïneerd. Het is Claire die haar zoon impliciet een vrijbrief geeft om Beau die hem chanteert te laten verdwijnen. En vervolgens verminkt ze het gezicht van haar zwager. Zo zorgt ze ervoor dat hun zoon niet in de gevangenis komt. De enige bijdrage van Paul is dat hij de vrouwen steunt en de gerant omkoopt.

Manipulatie van de lezer

De slimheid van Paul ligt op een ander terrein: hij manipuleert het gezichtsveld van de lezers. Zijn stellige uitspraak: ‘Ik geef alleen maar weer wat ik tijdens ons gezamenlijke etentje in het restaurant heb gezien en gehoord’ is misleidend. Hij is geen afstandelijke verslaggever van de feiten, eerder gaat hij vóór de gebeurtenissen staan. Door zijn ogen zien we een broer die alleen maar als een irritante ijdeltuit wordt afgeschilderd. In zijn afkeer gaat Paul zo ver dat hij hem niet alleen ‘een onbehouwen lul’ noemt maar hem ook neerzet als ‘niet een van de slimsten, in zekere zin zou je hem zelfs achterlijk kunnen noemen’. De laatste typering zegt waarschijnlijk meer over Paul zelf.

Toch kan de lezer concluderen dat de poging die Beau doet om zijn leeftijdgenoten Michel en halfbroer Rick te chanteren een vorm van wraak is voor de kleinerende manier waarop ze met hem omgaan. Zo noemen ze hem nooit ‘Beau’ maar ‘Faso’, naar het land waar hij vandaan komt. Paul is een vlotte verteller die de lezers van het begin af aan bij het verhaal betrekt en met zijn ‘conferences’ over het gedrag van de obers in een chic restaurant en dweepzieke Hollanders in Frankrijk de lachers op zijn hand krijgt. Pas op het eind zullen die lezers zich realiseren dat ze in een dubieuze morele positie zijn gemanipuleerd.

Intertekstualiteit

In de roman komen drie interessante gevallen van intertekstualiteit voor. Aan het begin van Het diner gaat er iets mis met de bediening: de kurk van een door Serge bestelde fles superbe wijn breekt. Het is een klein incident op een avond die hoe langer hoe tumultueuzer zal verlopen, een aankondiging zou je kunnen stellen. En dat is precies de manier waarop Paul het incident interpreteert: ‘En toch was er iets gebeurd dat mij de hoop deed behouden op een explosie later op de avond. Het was als met het pistool in het toneelstuk: wanneer er in het eerste bedrijf een pistool wordt getoond, kun je er donder op zeggen dat er in het laatste bedrijf mee zal worden geschoten. Dat is de wet van het drama. Volgens diezelfde wet mag er zelfs helemaal geen pistool worden getoond wanneer en níét mee geschoten wordt.’ Deze wet is een stelling die voor het eerst door Tsjechov is geformuleerd. Geeft het pistool-voorbeeld aan hoe de roman Het diner is gestructureerd, een ander citaat introduceert de thematiek van het boek.

De complexiteit van het gezin

Voortdurend komt Paul op dat begrip ‘gelukkig gezin’ terug, in feite zijn al zijn handelingen (en die van Claire) erop gericht om het geluk van hun gezin te bewaren, tegen elke prijs. Er is nog een verwijzing die bij herlezing een bijzonder wrange bijklank krijgt. Bij het voorgerecht komt ook de film Guess Who's Coming to Dinner ter sprake, waarin een blank echtpaar schrikt wanneer blijkt dat hun dochter een zwarte verloofde heeft. Maar het is een goede, intelligente neger en dus wordt hij door zijn schoonouders geaccepteerd. Claire noemt het ‘de meest racistische film ooit gemaakt’: alleen aangepaste negers deugen.

Het slot en de betekenis

Het slothoofdstuk bevat een intrigerende passage. Paul vindt de uitslag van een vruchtwateronderzoek. Paul wil het volgeschreven vakje ‘bijzonderheden’ niet lezen. Want daaruit zou kunnen blijken dat hun zoon dezelfde neurologische stoornis heeft waaraan Paul later lijdt. Als Claire deze ‘bijzonderheden’ tijdens haar zwangerschap wel gelezen heeft, negeerde ze dan deze informatie omdat ze hun kind hoe dan ook wilde baren? Het antwoord op die vragen is moeilijk te geven want er zijn twee complicerende factoren: ten eerste wist Claire destijds nog niets van de symptomen die Paul later zou vertonen. En ten tweede is niet duidelijk of Michel werkelijk aan dezelfde ziekte lijdt. Hij treedt bij het incident bijzonder agressief op.

Zoals gezegd is Het diner Kochs zesde roman. De eerdere boeken zijn niet slecht besproken, maar hebben geen grote weerklank gevonden. De enige uitzondering daarop is Kochs debuutroman: Red ons, Maria Montanelli (1989), een boek over een opstandige scholier dat een zekere cultstatus kreeg. Juist dit boek toont een paar duidelijke overeenkomsten met Het diner.

Recensies

Recensent Arjen Fortuin schreef in NRC Handelsblad op 24-12-2009: '2009 was een jaar van de rebellie tegen de literaire elite. Het debat in de literatuur was heftiger dan het in jaren was geweest. Het kwam zelfs op televisie. 'De strijd draait om de vraag wat literatuur is, waarom dat zo is en wie dat mag bepalen.'

labels:

Zie ook: