De veehouderij heeft wereldwijd een verwoestende impact op het milieu. In dit artikel beschrijven we de impact op het klimaat, biodiversiteit en andere milieuproblemen. Ook gaan we in op de impact op de volksgezondheid.

De Impact op het Klimaat

Klimaatverandering is al gaande. De gemiddelde temperatuur op aarde wordt sinds 1850 door verschillende instituten gemeten. In de afgelopen 150 jaar is de gemiddelde temperatuur op aarde met 1°C toegenomen. Gemiddeld neemt de mondiale temperatuur nu met 0,2°C per decennium toe.

Het huidige mondiale beleid om klimaatverandering tegen te gaan is onvoldoende. De uitstoot van broeikasgassen neemt nog steeds toe. Als de trends in de uitstoot van broeikasgassen niet veranderen, zal in 2100 de mondiale temperatuur met gemiddeld 5°C gestegen zijn ten opzichte van de temperatuur in het pre-industriële tijdperk. Klimaatexperts waarschuwen dat een opwarming boven de 1,5 - 2°C gevaarlijk is.

Vleesproductie heeft een groot aandeel in de opwarming van het klimaat. De veehouderij draagt direct en indirect bij aan klimaatverandering, direct door de uitstoot van broeikasgassen.

Directe Uitstoot van Broeikasgassen

Van alle uitstoot van broeikasgassen wereldwijd is minstens 14,5% afkomstig van de veehouderij. Dat aandeel is groter dan het aandeel van de totale transportsector. Dit blijkt uit onderzoek van de FAO (Food and Agriculture Organization of the United Nations). Een ander onderzoek van de FAO komt uit op 18% en er zijn ook onderzoeken die stellen dat de bijdrage van de veehouderij aan klimaatverandering nog groter is.

Het bekendste broeikasgas is CO2. De intensieve veehouderij stoot veel CO2 uit dankzij haar industriële productiesystemen, maar nog schadelijker is de uitstoot van de sterkere broeikasgassen methaan (CH4) en lachgas (N2O). Koeien en andere herkauwers produceren methaan bij hun spijsvertering.

Indirecte Bijdrage aan Klimaatverandering

Ook indirect draagt de veehouderij bij aan klimaatverandering. Dat gebeurt door ontbossing om ruimte te maken voor landbouw: vooral voor het verbouwen van veevoer. Dit gebeurt vooral in Zuid-Amerika in de Amazone op enorme schaal.

Plantaardig eten is verreweg het beste wat je kunt doen als je je eigen impact op het klimaat wil verkleinen (in het geval dat je nog niet plantaardig eet). Het levert meer klimaatwinst op dan niet vliegen of niet autorijden.

Impact op Biodiversiteit en Milieu

De vergroting van de veestapel en de bijhorende toename van landbouwgronden heeft als gevolg dat er veel habitats verdwijnen. De grootste groei van de veeteelt is bovendien in landen met een grote biodiversiteit, waardoor veel plant- en diersoorten in snel tempo verdwijnen.

Ook in de oceanen zijn veel soorten in hun voortbestaan bedreigd. Met het huidige tempo van visvangst zullen er in 2050 geen commerciële vissoorten meer zijn. Vervuiling door (kunst)mest, ziektekiemen, restanten van antibiotica en uitstoot van ammoniak zijn ook factoren die de biodiversiteit bedreigen.

De productie van dierlijke producten heeft een enorme impact op allerlei andere milieuproblemen. Bij vrijwel ieder milieuprobleem is de veehouderij een hoofdveroorzaker. In Nederland en België is door de hoge dichtheid van vee de mestproductie een groot probleem.

Fosfaten en nitraten, afkomstig van mest, spoelen door naar het grond- en oppervlaktewater. De concentratie van mineralen in grond- en oppervlaktewater neemt aanzienlijk toe. Dit proces, dat ook wel eutrofiëring wordt genoemd, draagt voor een groot deel bij aan de verzuring van water en bodem. Vermesting van oppervlaktewater heeft de afgelopen tientallen jaren gezorgd voor uitbundige kroos- en algengroei.

De productie van dierlijke voeding vraagt enorme hoeveelheden veevoer en water. Plantaardige voeding vraagt veel minder grondstoffen. De productie van een sojaburger van 150 gram vereist 160 liter water. Gemiddeld vereist 1 calorie uit dierlijke producten ongeveer 2,5 liter water.

Zoals gezegd bij het stuk over klimaat is de vraag naar veevoer ook een grote oorzaak van ontbossing. Een duizelingwekkende 91% van de vernietiging van het Amazonewoud is te wijten aan de veehouderij. Er wordt vooral soja verbouwd op de grond die eerst regenwoud was.

Impact op de Volksgezondheid

De impact op de volksgezondheid zit niet alleen in de consumptie van dierlijke producten, hoewel dat een grote boosdoener is. Zo heeft het consumeren van rood en bewerkt vlees als gevolg dat je een verhoogd risico hebt op dikkedarmkanker. Er zijn ook bewijzen van links met alvleesklierkanker en prostaatkanker.

Onderzoek wijst uit dat plantaardige voeding het risico op diabetes type II, coronaire hartziekten en bepaalde soorten kanker verlaagt. Door mensen plantaardig te voeden zouden jaarlijks zo’n acht miljoen mensen minder komen te overlijden vanaf 2050. Nu sterft 1 op de 10 niet-plantaardige eters door het feit dat ze niet plantaardig eten. Indien we in 2050 wereldwijd volledig plantaardig zouden eten, zullen er 10% minder vroegtijdige sterftes zijn.

Er zijn echter meer negatieve gevolgen, zoals de uitstoot van fijn stof. Meestal gaat het om kleine deeltjes uit mest, die diep in de longen kunnen binnendringen en daar schade aanrichten. Fijn stof zorgt in Nederland voor duizenden doden per jaar (belangrijke bronnen zijn ook kolencentrales en wegverkeer).

Een groot gevaar voor de volksgezondheid is het grootschalige gebruik van antibiotica in de veehouderij en de daarmee gepaard gaande toenemende resistentie van bacteriën. Momenteel sterven reeds 50.000 mensen per jaar in Europa en de VS aan infecties door antibiotica-resistente bacteriën.

Wetenschappers waarschuwen daarnaast al jaren voor het risico op zoönosen: van dier op mens overdraagbare infectieziekten. Het coronavirus is hier een voorbeeld van. Het resulteerde in een wereldwijde pandemie.

Tot slot: de veehouderij is een aanslag op de levens van miljarden dieren. In Nederland kopen we jaarlijks zo'n 33 kilo vlees per persoon (rund, varken en kip samen). Dat is wel 4 tot 6 keer zoveel als past binnen de draagkracht van de aarde. Daarnaast importeren en exporteren we ook veel vlees.

Duurzamere Voedselkeuzes

Minder of geen vlees eten is beter voor het milieu én gezond. In Nederland eten we meer dierlijke eiwitten dan nodig is voor onze gezondheid. Vind je dierenwelzijn of milieu belangrijk, kies dan voor vlees met het Europese keurmerk voor biologisch (het groene blaadje), EKO, Demeter of het Beter Leven Keurmerk 2 of 3 sterren.

De productie van vlees en zuivel belast het milieu over het algemeen meer dan plantaardige alternatieven. Er is meer energie, mest, water en landoppervlak voor nodig. Daarnaast zorgt de veehouderij voor meer uitstoot van broeikasgassen en stikstof. Deze komen bijvoorbeeld vrij uit mest. Ook stoten herkauwers zoals koeien en schapen veel methaan (een heel sterk broeikasgas) uit.

Voor de productie van vlees is veel veevoer nodig. Bijvoorbeeld vier kilo voor een kilo kippenvlees en zelfs 25 kilo voor een kilo rundvlees. De productie van veevoer kost veel grondstoffen, bestrijdingsmiddelen, kunstmest en landoppervlak. Soms gaat veevoerproductie (bijvoorbeeld soja) gepaard met ontbossing, hoewel er steeds meer duurzaam geteelde soja wordt ingekocht in de veehouderij.

Wil je rekening houden met dierenwelzijn als je (toch) vlees eet? Er is vlees te koop met Topkeurmerken: Europese keurmerk voor biologisch (het groene blaadje), EKO, Demeter of het Beter Leven Keurmerk 2 of 3 sterren. Deze keurmerken garanderen een betere omgang met dieren dan wettelijk is voorgeschreven.

Je kan ook zeggen dat gangbaar vlees eigenlijk te goedkoop is. De maatschappelijke kosten van onder andere (aanpassing aan) klimaatverandering, milieuschade en dierenleed worden niet doorgerekend in de prijs voor consumenten. Wanneer dat soort verborgen kosten wel worden meegerekend, kom je tot een eerlijke prijs (true price).

Binnen de gangbare landbouw is dat nu niet het geval: de vraag naar vlees is zo groot dat het vee niet genoeg voer heeft aan restproducten of grasland uit de omgeving. Voer komt daarom van over de hele wereld.

Volgens voedsel- en landbouworganisatie FAO van de Verenigde Naties, zou 14,5% van de wereldwijde carbon footprint van vleesproductie en veehouderij komen. De carbon footprint geeft een schatting van het broeikaseffect. Het belangrijkste broeikasgas is kooldioxide, oftewel CO2, dat ontstaat bij het gebruik van energie uit fossiele brandstoffen, zoals olie en gas.

Voor de footprint van het ‘eindproduct’ vlees tellen alle onderdelen van het hele productieproces mee: niet alleen de slachterij en de vleesbewerking, maar dus ook de boerderij, de productie van veevoer en de teelt van voergewassen.

De FAO schat (in: ‘Tackling climate change through livestock’, 2013) dat de vleesproductie en veehouderij verantwoordelijk zijn voor 14,5 procent van alle door menselijke activiteiten veroorzaakte uitstoot van broeikasgassen. Daarvan komt (internationaal) het meeste van vleesrunderen (41%) en melkrunderen (19%). Varkensvlees en pluimvee (kip en ei) zijn goed voor 9 en 8%.

Volgens het ministerie van Economische Zaken (RVO) bedraagt de emissie van broeikasgassen in Nederland ca. 195 Mton CO2-equivalenten (cijfers 2015). De veehouderij neemt hiervan circa 7,5% voor zijn rekening.

Nederlandse boeren produceren meer vlees en zuivel per ton veevoer dan hun collega’s in andere landen. Diervoer speelt een grote rol. Het gebruik van enkelvoudige grondstoffen, zoals granen, zorgt voor een relatief grote footprint voor vleesproductie. Het benutten van reststromen uit de voedingsmiddelenindustrie beperkt dat.

Wat betreft de carbon footprint van rundvlees is er een fors verschil tussen vleesrunderen en de (Nederlandse) ‘dubbeldoel’ runderen voor melk én vlees. Van al het Nederlandse rund- en kalfsvlees komt 96% van dieren uit de melkveehouderij (zuivel). Dat zijn kalveren die niet benut (kunnen) worden als melkkoe, maar ook (uitgemolken) melkkoeien. Rundvlees en kalfsvlees zijn in Nederland te zien als bijproducten van de zuivelsector.

Op elke liter melk wordt zo’n 22,5 gram vlees geproduceerd. De internationale zuivelorganisatie IDF rekent dat 87% van de uitstoot van de melkveestapel is toe te rekenen aan melk en 13% aan vlees.

Als het thema dierenwelzijn onderdeel is van duurzaamheid, kan dat lastiger worden. Wat (volgens mensen) fijn lijkt voor het dier, is niet altijd beter voor het milieu. Koeien in de wei stoten meer broeikasgassen uit dan koeien op stal. Biologisch vlees heeft daarom niet per definitie een kleinere footprint dan ‘gangbaar’ vlees. Biologisch betekent ook: geen kunstmest, geen chemische bestrijdingsmiddelen en aanvullende voorwaarden voor dierenwelzijn.

Kip heeft een relatief lage broeikasgassen uitstoot vergeleken met de andere vleessoorten. Varkensvlees heeft een aanzienlijke lagere uitstoot van broeikasgassen dan rundvlees en komt hiermee in de buurt van kip en kaas. Dit komt o.a. omdat koeien veel methaan uitstoten (doordat ze herkauwers zijn), veel meer eten nodig hebben dan bijvoorbeeld kippen.

De broeikasgassen van vis komen vooral vrij tijdens het energie-intensieve visserij op zee. De meeste vissoorten horen qua CO2 uitstoot bij de betere vleeskeuzes. Daarnaast is het opvallend om te zien dat de kweekvis producten meer broeikasgassen uitstoten dan de wildvangst varianten.

De beste oplossing ligt helaas niet in het vervangen van de ene vleessoort door de andere. Want hoewel bij de productie van kip en varkensvlees minder broeikasgassen vrijkomen, brengen deze vleessoorten ook weer andere problemen met zich mee, zoals bijvoorbeeld de ontbossing voor het voedsel van deze dieren.

Het minderen van jouw vleesinnamme blijft daarom onze belangrijkste tip. En gelukkig zijn met uitzondering van vitamine b12, alle vitamines, mineralen en eiwitten van dierlijke producten ook te vinden in plantaardige producten.

Noten zijn qua klimaatopwarming een goede keus! De CO2eq uitstoot van noten is veel lager dan die van vleessoorten. Peulvruchten (bijvoorbeeld bonen of kikkererwten) zijn een geweldige vleesvervanger! Peulvruchten zijn heel gezond en bevatten veel eiwitten en ijzer. Alle kant-en-klare vleesvervangers leveren een veel lagere CO2 uitstoot dan de verschillende vlees- en vissoorten en zijn dan ook een goede klimaatkeus! (al bevatten deze producten wel veel zout).

Kaas als vleesvervanger is voor het klimaat niet de beste keus. Zo is de CO2eq uitstoot per kg van kaasproducten gelijk aan die van kip en veel visssorten.

De productie van plantaardige eiwitrijke voedingsmiddelen veroorzaakt veel minder milieuschade dan die van vlees. Voor 1 kilo vlees is bijvoorbeeld gemiddeld 5 kilo plantaardig materiaal (veevoer) nodig. Vleesproductie zorgt verder voor veel meer uitstoot van broeikasgassen en voor verzuring van de bodem en de lucht. Dat geldt ook voor de productie van zuivel.

Ook het eten van vis is milieubelastend, mede door de uitstoot van broeikasgassen, maar meer nog door de overbevissing bij wilde vis en door het antibioticagebruik bij kweekvis.

Steeds meer Nederlanders willen minder vlees eten. Dat is ook nodig: als we binnen de grenzen van de planeet willen blijven met ons eetpatroon, dan past 1 portie vlees per week. De productie van vlees veroorzaakt over het algemeen veel meer milieuschade dan die van plantaardig eiwitrijk eten.

Om voldoende eiwitten binnen te krijgen zijn peulvruchten en noten de beste keuze voor het klimaat. Ga stap voor stap wanneer je het lastig vindt om vlees in te ruilen voor een alternatief. Kijk bij de keuze voor eiwitrijke producten naar de klimaatimpact van het product. Wil je toch vlees? Ga dan voor kip. Van alle vleessoorten heeft kip de laagste klimaat- en milieubelasting. Wees zuinig met kaas als alternatief voor vlees.

In het gemiddelde Nederlandse eetpatroon zitten meer dierlijke eiwitten dan gezond is. Voor de meeste mensen is vaker vegetarisch eten gezonder.

Vlees en vis bevatten naast eiwit ook mineralen (ijzer, zink, fosfor, selenium, magnesium) en vitamines B en D. Met uitzondering van vitamine B12 zitten deze stoffen ook in plantaardige producten. Vitamine B12 krijg je bij een vegetarisch dieet binnen via zuivel en eieren. Vleesvervangers zijn een gezonde keuze als deze voldoende eiwit, ijzer en vitamines B1 en B12 bevatten. Let goed op de voedingswaarde.

Eet je veganistisch en dus helemaal geen dierlijke producten? Dan is het belangrijk om vitamine B12 in te nemen in de vorm van supplementen.

Van alle eiwitrijke producten zorgen plantaardige soorten voor de minste milieubelasting. Denk daarbij aan granen- en groenteburgers, noten, tempé, tahoe en peulvruchten. Dit wordt separatorvlees genoemd. Dit zijn restjes vlees die overblijven aan de karkassen nadat de grote stukken vlees zijn afgesneden.

Nederland heeft een stikstofprobleem, omdat landbouwgebieden vaak dichtbij natuurgebieden liggen. Stikstofgassen uit de landbouw komen daardoor in de natuur terecht. Deze uitstoot door landbouw wordt pas minder als de intensieve veehouderij kleiner wordt. Meer plantaardige en minder dierlijke voeding eten draagt hieraan bij.

Eieren en kip belasten het milieu minder dan andere dierlijke producten. Hun klimaat- en milieu-impact is ongeveer gelijk aan die van vleesvervangers en peulvruchten. Kippenvlees heeft een lagere milieu-impact dan varkens-, rund- en lamsvlees.

Eet je vaker vis? Dan loop je het risico dat je bijdraagt aan overbevissing en andere milieuproblemen. Visserij en viskweek gebruiken ook energie en veroorzaken broeikasgas, maar de grootste milieubelasting van vis(producten) zit in andere zaken. Kaas heeft een milieubelasting: de klimaatimpact, het watergebruik en het effect op vermesting is vergelijkbaar met de impact van varkensvlees. De meeste soorten milieubelasting zijn hoger voor kaas dan voor kipfilet.

Voor de Europese markt zijn enkele insecten goedgekeurd als voeding. In Nederlandse winkels worden sprinkhanen, meelwormen en kevers aangeboden, vaak verwerkt in bijvoorbeeld insectenburgers. Insectenmeel kan ook als diervoeder worden ingezet.

Een kilo Nederlands rundvlees zorgt voor 24 kilo broeikasgas. Ter vergelijking: bij de productie van een kilo plantaardige vleesvervangers zoals falafel komt 2,5 kilo broeikasgas vrij. Bij de productie van een kilo haring, makreel en sardines komt bijvoorbeeld tussen de 1,5 en 2,5 kilo broeikasgas vrij. Ook kip (6,4 kilo broeikasgas per kilo) en eieren (4,5 kilo broeikasgas per kilo) komen relatief klimaatvriendelijk uit de test.

Voeding met vlees en zuivel veroorzaakt meer dan twee keer zoveel broeikasgasuitstoot als voeding zonder vlees en zuivel. Dat blijkt uit onderzoek van Samantha Heerschop en Pieter van ’t Veer naar de milieu-impact van Nederlandse voedingspatronen.

Tabel 1: Broeikasgasuitstoot en watergebruik (gemiddelden) op een dag dat mensen wel/geen vlees en wel/geen zuivel gebruiken.

Eetpatroon Broeikasgasuitstoot (kg CO2-equivalenten) Watergebruik (liter)
Met vlees en zuivel 5.2 138
Zonder vlees en zuivel Minder dan 2.6 111

Als Nederlanders hun eetgewoonten verschuiven naar minder vlees en zuivel, kan dat dus helpen om de uitstoot en het waterverbruik terug te brengen. Door op één dag vlees te vervangen door bijvoorbeeld vegetarische burgers of peulvruchten, besparen mensen 26% uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen en ongeveer 19 liter water (tabel 2). Iemand die op één dag dierlijke zuivel inwisselt voor sojadrank, kokosmelk of andere plantaardige alternatieven, bespaart daarmee 16% uitstoot en bijna 10 liter water.

Tabel 2. Besparing van broeikasgasuitstoot en watergebruik bij verschillende vervangers op 1 dag of op 7 dagen

Eén kilo rundvlees eten staat qua broeikasgas-uitstoot gelijk aan 180 kilometer autorijden.

Product CO2-uitstoot (kg per kg product)
Rundvlees (Nederlands) 24
Kip 6.4
Eieren 4.5
Falafel 2.5
Haring, Makreel, Sardines 1.5 - 2.5

Een dagje geen vlees eten heeft een positief effect op dieren, maar ook op het klimaat. Wereldwijd is voedsel verantwoordelijk voor ruim 25 procent van de uitstoot van broeikasgassen. Meer dan de helft van die vervuiling wordt veroorzaakt door dierlijke producten.

Conclusie

De impact van vleesproductie op het milieu en de volksgezondheid is aanzienlijk. Door bewuste keuzes te maken in onze voeding, zoals het verminderen van vleesconsumptie en het kiezen voor plantaardige alternatieven, kunnen we een positieve bijdrage leveren aan een duurzamere toekomst.

labels: #Vlees

Zie ook: