De Artsenfederatie KNMG heeft een nieuwe handreiking Bewust stoppen met eten en drinken (BSTED) gepubliceerd. Voor mensen met een doodswens kan bewust stoppen met eten en drinken een waardige manier zijn om te sterven. Daarbij is wel begeleiding nodig van medici. Hiervoor is nu deze nieuwe handreiking gemaakt, waarbij gebruik is gemaakt van de nieuwste inzichten. Handreikingen bieden zorgverleners zoals artsen en verpleegkundigen, praktische adviezen bij hun handelen.

Mensen hebben in toenemende mate behoefte aan regie over hun eigen levenseinde. Ze hebben daarvoor verschillende opties, waaronder bewust stoppen met eten en drinken. Ieder wilsbekwaam persoon kan hier zelf voor kiezen en dit uitvoeren. Een goede begeleiding door zorgverleners is hierbij belangrijk. De herziene handreiking Zorg voor mensen die bewust stoppen met eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen helpt artsen, physician assistants, verpleegkundig specialisten en verpleegkundigen hierbij.

De handreiking biedt praktische adviezen hoe je het gesprek met patiënten aangaat, het traject voorbereidt, naasten en zorgverleners betrekt en hoe je in gesprek blijft als het anders loopt.

Belangrijke wijzigingen in de herziene handreiking

Ten opzichte van de vorige KNMG-handreiking BSTED zijn er vier belangrijke wijzigingen. De NVVE kan zich op hoofdlijnen vinden in de nieuwe handreiking.

Onderdeel van proactieve zorgplanning

Het is belangrijk dat patiënten goed weten wat hun opties zijn en beslissingen nemen op basis van goede informatie. De handreiking gaat daarom uitgebreid in op het belang van een tijdig gesprek over het levenseinde tussen arts, patiënt en naasten. In de handreiking is ook duidelijker gemaakt dat het geven van informatie over bewust stoppen met eten en drinken (BSTED) een onderdeel kan zijn van proactieve zorgplanning en dat zorgverleners in gesprekken over het levenseinde zelf de mogelijkheid van BSTED ter sprake kunnen brengen.

Leeftijdsgrens afgeschaft

In de voorgaande versie van de richtlijn (2014) werd stoppen met eten en drinken afgeraden voor personen jonger dan 60 jaar. De reden hiervoor was het gebrek aan bekende gevallen waarbij personen onder de 60 jaar op deze wijze hun leven beëindigden. Recent zijn diverse gevallen gemeld waarbij ook mensen jonger dan 60 jaar bewust kozen voor stoppen met eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen. Hierdoor is in de herziene handreiking de leeftijdsgrens losgelaten.

Bij personen jonger dan 60 jaar en zonder levensbedreigende aandoeningen kan het proces van bewust stoppen met eten en drinken wel langer en moeizamer verlopen. Dit komt vooral door de over het algemeen betere lichamelijke conditie waarin deze jongere patiënten verkeren.

Wilsonbekwame patiënten met dementie

Hoofdstuk 7 (stoppen met aanbieden van eten en drinken bij ter zake wilsonbekwame patiënten met dementie) is volledig herschreven. Dit hoofdstuk richt zich op ter zake wilsonbekwame mensen met dementie en bespreekt of het aanbieden van eten en drinken in sommige situaties nog passend is. Een besluit hierover kan alleen na een zorgvuldig proces worden genomen, waarbij het actuele gedrag van de patiënt leidend is. Een eventuele schriftelijke wilsverklaring of mondeling gedocumenteerde wilsuiting speelt slechts een beperkte rol.

Het pijnpunt gaat over het aanbieden van eten en drinken aan deze groep patiënten. Volgens de KNMG-handreiking speelt het behandelverbod bij wilsonbekwaamheid als om eten of drinken wordt gevraagd, nog maar een beperkte rol. Overigens is de NVVE wel van mening dat BSTED voor mensen met vergevorderde dementie geen goed idee is.

Ervaringen van artsen en naasten opgenomen

In de handreiking is een nieuw hoofdstuk opgenomen waarin de naasten van mensen die zijn overleden door te stoppen met eten en drinken hun ervaringen beschrijven. Daarnaast beschrijven ook enkele zorgverleners hun ervaringen en hun werkwijze.

De rol van de NVVE

De Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE) was betrokken bij de totstandkoming van het document. De NVVE ziet BSTED in bepaalde situaties als een geschikte manier om te overlijden; in augustus 2022 verscheen de NVVE-brochure Bewust stoppen met eten en drinken.

Voor wie is stoppen met eten en drinken minder geschikt?

Het lukt de meeste mensen om dood te gaan door bewust te stoppen met eten en drinken. Maar u heeft er wel wilskracht voor nodig. En steun van anderen helpt.

Voor sommige mensen is stoppen met eten en drinken extra moeilijk. Bijvoorbeeld als u jong bent, een psychische ziekte hebt of dementie. Bewust stoppen met eten en drinken is dan een minder goed idee. Wilt u toch stoppen met eten en drinken? Dan is het heel belangrijk dat u het goed voorbereidt.

Wat te doen tijdens het stoppen met eten en drinken?

Tijdens het stoppen met eten en drinken heeft u zorg nodig van een arts, (thuis)zorg of uw naasten. Uw naasten kunnen u helpen op momenten dat u het moeilijk heeft. Heeft u geen naasten? dan is het nog belangrijker dat u zorgverleners om hulp vraagt.

U kunt door het stoppen met eten en drinken bewusteloos raken. Of in de war. Dan kunt u niet meer zelf beslissen. Zet op papier wie medische beslissingen voor u mag nemen als u dat niet meer kunt. Deze persoon kan namens u met de arts spreken. Kies iemand uit die u goed kent en die weet wat u zou willen. En kies iemand die uw beslissing om te stoppen met eten en drinken steunt.

Daarnaast is het verstandig om een behandelverbod op te stellen. In een behandelverbod staat dat u niet behandeld wilt worden in bepaalde situaties. De arts moet zich hieraan houden. U schrijft bijvoorbeeld op dat u geen drinken wilt krijgen. Ook niet als u in de war raakt en er om vraagt. En dat u geen behandeling wilt die uw leven kan redden. U kunt zelf bepalen wat u opschrijft. In een behandelverbod staat dat u niet behandeld wilt worden in bepaalde situaties. De arts moet zich hieraan houden. U schrijft bijvoorbeeld op dat u geen drinken wilt krijgen. Ook niet als u in de war raakt en er om vraagt. En dat u geen behandeling wilt die uw leven kan redden. U kunt zelf bepalen wat u opschrijft. Bij ons kunt u standaardformulieren (wilsver-klaringen) opvragen. Bespreek uw behandelverbod met uw naasten en uw arts.

Een bijzondere vorm van een behandelverbod is de niet-reanimerenpenning. Deze geeft duidelijkheid bij een hartstilstand, als elke seconde telt. De Nederlandse Reanimatie Raad heeft een richtlijn uitgegeven waarin staat dat professionele hulpverleners deze penning dienen te respecteren.

Consulenten van het adviescentrum van de NVVE zijn voor leden beschikbaar om te spreken over het niet beginnen aan een behandeling. Leden kunnen een gesprek aanvragen via telefoonnummer 020-6200690. Onze consulenten zijn speciaal opgeleid om volgens het principe ‘leden voor leden’ een gesprek met u aan te gaan. Lees meer over de manier waarop de NVVE kan informeren.

De ervaring van een verpleegkundig specialist

Erik Dierink (51), verpleegkundig specialist AGZ bij TriviumMeulenbeltZorg, zat in de commissie die de herziene handreiking heeft ontwikkeld omdat de vorige uit 2014 was verouderd.

“Euthanasie is niet passend voor iedereen. Ook door de strikte afspraken waaraan behandelaren zich terecht moeten houden. Wij kunnen dan als alternatief bewust stoppen met eten en drinken noemen. Iemand hoeft hiervoor niet per se lichamelijk ziek te zijn. Bewust stoppen met eten en drinken kan, net als euthanasie, een moeilijk en emotioneel proces zijn”, benadrukt Dierink.

“Leidend in het besluit om zijn levenseinde te versnellen, is de cliënt. Maar als naasten de doodswens niet willen respecteren, is dat soms heel moeilijk en lastig. Familie blijft vaak pushen om de cliënt toch te laten eten. Dat is logisch: je wilt iemand van wie je houdt niet laten gaan. Zo had ik eens een cliënt wiens dochter erop aandrong dat haar vader zou blijven eten. Eten is voor veel naasten het laatste wat je iemand nog kunt aanbieden. Gezamenlijk eten geeft een goed gevoel. Dat gevoel was belangrijk voor de dochter, maar de vader nam steeds meer een afwerende houding aan. Op het laatst was het alleen maar strijd. Dan moet je als zorgprofessional het gesprek aangaan: ik zie dat dit proces voor jullie beiden niet prettig verloopt. Er is alleen maar verdriet. Zelf probeerde ik de dochter in meerdere gesprekken te laten wennen aan de keuze van haar vader. Daarna voel je een bepaalde rust ontstaan”, zegt Dierink.

De wens van een cliënt om versneld te sterven, levert soms ook spanning op in zorgteams zelf, zegt Dierink. “Als een cliënt bewust besluit te stoppen met eten en drinken, moet je hier ook met je collega’s goed over praten: welk effect heeft dit besluit op jou zelf? En op het hele team? Zijn er collega’s die er niet achter staan, of die het moeilijk vinden om dit beleid uit te voeren? Onderschat in elk geval niet jouw eigen rol in dit proces”, zegt Dierink.

Dierink somt nog een aantal veranderingen in de nieuwe handreiking op: “Het hoofdstuk over hoe je handelt bij cliënten die wilsonbekwaam zijn is nu veel uitvoeriger en duidelijker verwoord. Ik maak regelmatig mee dat cliënten met dementie eten en drinken weigeren. Vaak lijkt dit onbewust te gebeuren, maar toch is het gedrag van de cliënt leidend voor jouw verdere acties. Je stopt met aanbieden als iemand pertinent weigert om iets in te nemen. Een andere, opvallende aanpassing is dat de leeftijdsgrens van zestig jaar is losgelaten.

“We raden mensen jonger dan zestig niet meer af om bewust te stoppen met eten en drinken. Mensen jonger dan zestig zijn over het algemeen beter gevoed en beter gehydrateerd. Daardoor kan het sterfproces langer duren, met meer bijwerkingen en ongemak. In de herziene handreiking staan praktische adviezen en handvatten die je helpen de cliënt en zijn naasten zo goed mogelijk te begeleiden in zijn laatste levensfase, zowel medisch als verpleegkundig.

Dierink: “Zo moet er een schriftelijke wilsverklaring komen waarin staat wat we moeten doen als de cliënt verward raakt en om eten of drinken vraagt. Ook maak je afspraken over de rolverdeling en de ondersteuning van de cliënt en zijn naasten. Stopt de cliënt eenmaal met eten en drinken, dan kun je de medicatie niet meer oraal toedienen. In deze fase moet je ook goed oog hebben voor de lichamelijke verzorging.

Dierink: “Goede mondzorg is essentieel om klachten door een droge mond en dorst te voorkomen. Poets meerdere keren per dag het gebit en blijf de mond goed inspecteren op infecties. Bij hevige dorstgevoelens kun je de lippen bevochtigen met een ijsblokje of verstuivertje, de cliënt laten likken aan een lolly of de mond spoelen met zout water. Als iemand heel strikt niet meer eet en drinkt, duurt het vaak maximaal twee weken voordat hij sterft.

Dierink: “Op het eind kan de verwardheid of sufheid toenemen. Dan moet je inzetten op de juiste medicatie om de cliënt zo comfortabel mogelijk te krijgen.

labels: #Ei

Zie ook: