Zout is een essentieel mineraal dat in veel aspecten van ons leven een rol speelt. Het wordt gebruikt bij het koken, als strooizout om gladheid te bestrijden en als grondstof voor de chemische industrie. Maar waar komt al dat zout vandaan en hoe wordt het gewonnen? In Nederland zijn er verschillende bedrijven die zich bezighouden met zoutwinning, elk met hun eigen methoden en locaties.

De Geschiedenis van Zoutwinning in Nederland

Je hebt vast wel eens bij het zwemmen in zee een slok water binnen gekregen. Dit smaakte vast niet erg lekker, dat komt omdat er in de zee veel zout zit. Ook op de plek waar je nu woont was zo’n tweehonderd miljoen jaar een hele grote zee. Deze zee noemen we de Zechsteinzee. De Zechsteinzee was een randzee omdat het een ondiepe zee was aan de rand van een grote open oceaan.

Als het water van de oceaan heel erg steeg, stroomde er ook af en toe water over de drempel de randzee in. Veel van het water in de randzee is verdampt. Verdampen betekent dat het water zo warm werd dat het water verdween. Het water werd zo warm omdat er een warm klimaat heerste. Ongeveer net zo warm als in de woestijn. Het zout van de zee verdampte niet en bleef daarom op de bodem liggen. Je kunt dit vergelijken met een grote zandbak maar dan van zout!

Op een gegeven moment kwam de grond onder de zee hoger te liggen. Bijvoorbeeld door een aardbeving. Hierdoor kwam de aarde uiteindelijk hoger te liggen dan de zeespiegel. In het kort betekent dit gewoon dat de zee verdween en het zout overbleef. Elk jaar kwam er op de strook zout meer zand te liggen. Dit kwam bijvoorbeeld omdat de wind er zand overheen blies. Deze laag zand werd steeds dikker en daarom ligt het zout nu heel diep begraven onder de grond. Het zout dat we zo diep in de grond vinden noemen we steenzout.

Locaties van Zoutwinning in Nederland

In sommige gebieden ligt er meer zout onder de grond dan in andere gebieden. In Groningen zijn de meeste boringen bij de plaatsjes Heiligerlee en Zuidwending. Om het zout in handen te krijgen wordt het zout gewonnen. Je vraagt je natuurlijk af wat we bedoelen met het winnen van zout. Hiermee bedoelen we eigenlijk het verzamelen van het zout uit de natuur. In Nederland wordt het zout gewonnen op plekken waar steenzout diep in de grond zit. Nobian is een bedrijf dat zout op deze manier wint in de provincie Groningen en in het oosten van de provincie Overijssel.

Nedmag haalt op twee locaties magnesiumzout naar boven: bij Borgercompagnie en Tripscompagnie. Elke locatie heeft meerdere bronnen waaruit het magnesiumzout wordt gewonnen.

In Nederland zijn er drie bedrijven die op drie plaatsen steenzout (natriumchloride: keukenzout) winnen: in Twente bij Hengelo (Nobian), in Groningen bij Heiligerlee en Zuidwending (Nobian) en onder de Waddenzee bij Harlingen (Frisia). Bij Veendam (Nedmag) wordt magnesiumzout gewonnen. De meeste winningen vinden plaats op een diepte van 200 meter tot 1600 meter.

Methoden van Zoutwinning

Er zijn verschillende methoden om zout te winnen, afhankelijk van de locatie en het type zout:

  • Oplossingsmijnbouw: In Nederland wordt zout gewonnen door oplosmijnbouw. Diep in de grond zit een zoutlaag. Hier wordt zoet water ingebracht, waarin het zout oplost. Het zoute water (pekel) wordt opgepompt. Het water wordt verdampt en droog zout blijft over.
  • Zeezoutwinning: In warmere landen laten ze bijvoorbeeld de zee overlopen over het land. Dit water wordt dan opgeslagen in grote, ondiepe bakken. Door de warmte van de zon verdampt dan het water en blijft het zout over. Dit kan dan gemakkelijk verzameld worden! Het zout dat op deze manier wordt verzameld, noem je zeezout.
  • Zoutmijnen: Ook kun je zout winnen uit zoutmijnen. Dit werd vooral vroeger gedaan maar in sommige landen gebruiken ze deze nog steeds. Deze mijnen liggen soms wel driehonderd meter diep onder de grond. De mensen die in deze mijnen werkten hakten het zout in grote stukken uit de grond.

Oplossingsmijnbouw in Detail

Nobian is een bedrijf dat zout op deze manier wint in de provincie Groningen en in het oosten van de provincie Overijssel. Hier boren ze lange buizen de grond in. Deze buizen gaan zo diep de grond in dat ze in de zoutlaag terecht komen. Door deze buizen laten ze vervolgens zoet water stromen. Op deze manier lost het zout op in het water. Dit mengsel van zout en water noemen we pekel. Dit pekel wordt opgepompt naar boven en wordt dan via lange pijpen naar de fabriek in Delfzijl of Hengelo gebracht. In de fabriek laten ze het water in de pekel weer verdampen zodat het zout overblijft.

Bij Nedmag gebeurt het winnen van magnesiumzout met een buis die water naar de zoutlaag transporteert. Het water lost het zout op. De pekel die zodoende ontstaat wordt via een andere buis naar boven gehaald. Nedmag wint magnesiumzout met de zogeheten ‘squeeze-methode’: het stroperige magnesiumzout wordt door het gewicht van de bovengrond vanuit de omliggende zoutlaag naar de zoutbron geperst. Dit is te vergelijken met het uitknijpen van een tube tandpasta (de term 'squeeze' betekent dichtknijpen). Met het winnen wordt zout uit de bodem gehaald, maar er ontstaat geen holle ruimte want er blijft vloeistof, onopgelost zout en gesteente achter in de caverne.

Het Ontwikkelen van een Caverne

Om magnesiumzout te kunnen winnen wordt geboord tot in de zoutlaag op 1800 meter diepte. Via een buis wordt water en dakolie in de zoutlaag geïnjecteerd. Een dun laagje dakolie drijft op de pekel in de caverne, zoals olijfolie op water. Het zorgt ervoor dat de caverne zich met name zijwaarts ontwikkelt in plaats van naar boven, en beschermt zo de bovenliggende zoutlagen die we niet willen oplossen. Het water lost zout op en zo ontstaat er een met pekel gevulde ruimte, ook wel caverne genoemd.

Alleen bij de start van de zoutwinning - voor het ontwikkelen van een caverne - gebruiken we een dakolie. Voor het ontwikkelen van nieuwe cavernes gebruiken we minerale olie als dakolie. In het verleden werd diesel als dakolie gebruikt om cavernes op een goede en veilige manier te ontwikkelen. Nedmag heeft een alternatief voor diesel gevonden dat veiliger is voor mens en milieu: minerale olie. Nedmag heeft ook onderzoek gedaan naar het verminderen van het gebruik van dakolie. Het resultaat daarvan is een nieuwe methode voor het ontwikkelen van een caverne, waarbij veel minder minerale olie nodig is.

Het Beëindigen van de Winning uit een Zoutveld

Het zorgvuldig afbouwen van een zoutveld gebeurt door eerst heel geleidelijk gedurende een aantal jaren langzaam pekel uit de caverne af te laten. Er wordt geen water meer geïnjecteerd om zout op te lossen. Na het aflaten van de pekel blijft een zoutveld grotendeels gevuld met neerslag en onopgelost materiaal. Dan begint het afsluiten van de bronnen, door de buizen te verwijderen. Uiteindelijk brengen we een cement plug aan, en is de bron definitief afgesloten.

De Gevolgen van Zoutwinning

Zoutwinning zorgt er voor dat de bodem daalt. Ja, de squeeze methode die Nedmag gebruikt om zout te winnen leidt tot geleidelijke bodemdaling in de omgeving van de zoutwinningslocatie. Omdat de bodem langzaam en gelijkmatig daalt, dalen huizen en gebouwen vrijwel verticaal mee. Dit leidt niet tot schade zolang de waterpeilen tijdig worden aangepast. Het Waterschap neemt maatregelen om ervoor te zorgen dat het waterpeil meedaalt met de bodemdaling.

Volgens wettelijke normen mag de bodem maximaal 35 centimeter dalen. Maar ondanks dat maximum ontstaat er schade: scheuren in woningen, verzakte huizen, steeds natter wordend land. Ook kunnen de zogenoemde cavernes, dat zijn de holten die ontstaan als het zout gewonnen is, voor een instabiele bodem zorgen. En door lekkages kan de bodem verzilten en dat is slecht voor de landbouw.

In tien jaar tijd zijn vier cavernes ingestort, zijn er zeven lekkages van diesel of pekel geweest en waren er vier aan zoutwinning gerelateerde aardbevingen. Die aardbevingen waren vorig jaar bij Winschoten. De zwaarste beving had een kracht van 1,3. Die is mogelijk ook gevoeld door mensen. De vier bevingen gebeurden op een diepte van ongeveer 400 meter. Dat is veel ondieper dan gas-aardbevingen, die ongeveer 3 kilometer onder de grond gebeuren.

Toezicht en Regulering

Het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) houdt toezicht op de veiligheid voor mens en milieu bij zoutwinning, nu en in de toekomst. Want aan zoutwinning zijn ook risico’s verbonden. Om zout te mogen winnen, moet het zoutbedrijf vergunningen aanvragen bij het ministerie van Klimaat en Groene Groei (KGG). SodM adviseert het ministerie over het verlenen van vergunningen. Daarbij kijkt SodM naar de gehele levenscyclus. Het begint bij een goed ontwerp en het in een vroeg stadium beschrijven van de effecten door middel van een goed uitgevoerde milieueffectrapportage. Vervolgens houdt SodM toezicht op de zoutwinning, de veiligheid van werknemers en de bescherming van het milieu tijdens de winning en erna. SodM ziet erop toe dat de zoutwinning veilig gebeurt.

Lange termijn: Zoutwinningsbedrijven zijn in eerste instantie gericht op het beheersen van de risico’s tijdens de winning en het reageren op incidenten. Daarnaast moeten zij ook aandacht hebben voor de lange termijn.

Risico's en Incidenten

Bij een lekkage van bijvoorbeeld transportleidingen of putten kunnen pekel of andere gebruikte producten de bodem verontreinigen. In 2016 heeft SodM Nobian Salt (toen nog AkzoNobel Salt, daarna Nouryon Salt) onder verscherpt toezicht gesteld in verband met een groot aantal lekkages bij de zoutwinning. Ook gaf Nobian het opruimen van oude zoutcavernes te weinig urgentie.

Per februari 2021 had SodM het verscherpt toezicht op Nouryon (het voormalige Nobian) toegespitst op twee dossiers. Half 2025 heeft SodM vastgesteld dat er voldoende verbeteringen zijn doorgevoerd door Nobian wat betreft het stabiliseren van mogelijk onveilige cavernes in Twente. Daarom richt het verscherpt toezicht van SodM op Nobian zich per juni 2025 alleen nog op het afsluiten van de grote zoutcavernes bij Heligerlee en Zuidwending.

Bij Veendam (Nedmag) is in 2018 een grote hoeveelheid pekelwater en mogelijk ook diesel door het cavernedak weggestroomd naar de bovenliggende zandsteenlaag. Nedmag heeft onderzoek gedaan naar dit incident. SodM deelt de conclusies over de waarschijnlijke oorzaak. SodM is voorzichtiger in de conclusie dat er geen gevaar is voor mens en milieu. SodM acht de kans klein dat het grond- en oppervlaktewater door pekel of diesel wordt vervuild.

De Toepassingen van Zout

Het gewonnen zout is bestemd voor de chemische industrie en daarnaast voor de voeding voor mens en dier. Zoutwinning zorgt er voor dat we strooizout hebben om gladde wegen te vermijden wanneer het vriest, sneeuwt of ijzelt. Er worden jaarlijks tonnen met strooizout verspreid over de wegen voor de bestrijding van gladheid.

Er zijn verschillende soorten zout die gebruikt worden als strooizout, namelijk steenzout, vacuümzout of zeezout. De laatste soort wordt niet in Nederland gebruikt. Vacuümzout wordt geproduceerd door de zoutlagen die onder de aarde liggen omhoog te pompen in vloeibare vorm, waarna het in de fabriek bewerkt wordt tot korrels. In zoutmijnen in Oostenrijk en Duitsland wordt steenzout gewonnen. Dit is een ongezuiverde zoutsoort en bevat daarom meer verontreiniging dan het geval is met vacuümzout.

Om 11,5 kilo ijs te kunnen laten smelten, heb je ongeveer een kilo strooizout nodig bij een temperatuur van min vijf graden. Dit smeltwater vormt op de weg een pekellaag. Deze pekellaag bevriest pas weer als het onder de min tien graden is. De pekellaag wordt door het verkeer in het wegdek gereden. In veel gevallen wordt er preventief gestrooid. Hier is veel minder zout voor nodig. Preventief strooien zorgt ervoor dat er minder strooizout nodig is en dit is belangrijk, omdat strooizout schadelijk is voor het milieu.

Strooizout bestaat namelijk uit zware metalen als koper, chroom, nikkel en lood. Dit komt uiteindelijk via putten en goten in het riool terecht, wat vervolgens weer gezuiverd moet worden uit het water. En komt het strooizout in de berm terecht, dan blijven die zware metalen in de natuur achter.

Zoutwinning in de Waddenzee

Nu het maximum aan bodemdaling in Harlingen bijna bereikt is, wil Frisia, dat verantwoordelijk is voor de zoutwinning in dat gebied, in de Waddenzee gaan boren. Niet alleen de Harlingers vrezen voor hun oude binnenstad, ook Natuurorganisaties protesteren, Het Waddengebied, dat op de Unesco-Werelderfgoedlijst staat, kan schade oplopen door de winning, zeggen ze. Door bodemdaling verdwijnen zandplaten die belangrijk zijn voor de vogels. Maar volgens Frisia wordt de bodemdaling in de Waddenzee op natuurlijke wijze weer opgevuld met zand dat door de zeestroming wordt aangevoerd.

Overzicht van Zoutwinning in Nederland

Hieronder een tabel met een overzicht van de zoutwinning in Nederland:

Bedrijf Locatie Type Zout Methode
Nobian Twente (Hengelo) Steenzout (NaCl) Oplossingsmijnbouw
Nobian Groningen (Heiligerlee & Zuidwending) Steenzout (NaCl) Oplossingsmijnbouw
Frisia Waddenzee (Harlingen) Steenzout (NaCl) Oplossingsmijnbouw
Nedmag Veendam (Borgercompagnie & Tripscompagnie) Magnesiumzout Squeeze-methode

labels:

Zie ook: