In Suriname, net als in elke samenleving die cultureel nog grotendeels in een vóór-literair stadium verkeert, is er een rijke traditie van mondelinge overleveringen. Deze volkswijsheid wordt van generatie op generatie overgedragen, soms aangevuld, maar ook deels verloren. Het speelt nog steeds een belangrijke rol in het dagelijks leven en bij speciale gelegenheden.

Het gaat hier om de aard en betekenis van de zogenaamde orale literatuur, de gesproken en beluisterde letterkunde van het volk. Omdat de Surinaamse samenleving in hoge mate pluralistisch is, moet er een duidelijk onderscheid worden gemaakt tussen de verschillende 'ongeschreven' literaturen van de diverse etnische groepen. Vooral de literaturen van de Creolen (inclusief de Bosnegers), de Indianen en de uit Azië afkomstige bevolkingsgroepen vragen aandacht.

In plaats van deze categorieën te volgen, zullen we hier een typologische indeling hanteren. Deze maakt enige vergelijking mogelijk tussen al dit cultuurgoed, waarvan de achtergrond een beter begrip kan verschaffen voor wat er leeft en zich afspeelt. Helaas zijn we nog lang niet toe aan een echte vergelijkende Surinaamse mythologie of sprookjeskunde. De typologie op zichzelf is al gecompliceerd genoeg, met talloze grensgevallen.

Waaruit kan orale literatuur bestaan?

Over het algemeen genomen, kan orale literatuur bestaan uit:

  1. Mythen: Overleveringen van godsdienstige en wereldbeschouwelijke aard, die een deel van de religie vormen en vaak een verklaring geven van de natuur en de toekomst van mensen, dieren en planten.
  2. Legenden en Saga's: Verhalen die meer gebonden zijn aan bepaalde plaatsen, zoals bergen, watervallen of bijzondere bomen. Ze behandelen vaak 'helden', demiurgen of totem-achtige dieren en planten.
  3. Sproken: Verhalen van heel verschillende aard, vaak met een didactische, vermakelijke of explicatieve strekking. Hieronder vallen ook diersproken, waarin dieren als mensen handelen. Naar hun inhoud zijn ze onder te verdelen in verklarende, schelmenstreken, onderrichtend moraliserende (fabels) en anecdotisch-humoristische vertellingen.
  4. Vertellingen: Verhalen van de meest uiteenlopende aard, die traditioneel zijn geworden en hun inhoud blijft ook na generaties boeien. Ze worden gekenmerkt door hun verteltrant en inhoud, en kunnen worden onderverdeeld in avonturen, liefdesverhalen, dramatische gebeurtenissen, kroniek-achtige gebeurtenissen, conversaties, nostalgische overleveringen en verhalen uit de geestenwereld.
  5. Raadsels: Korte, beschrijvende vragen die inzicht geven in het culturele patroon van de groep waaronder ze in zwang zijn. De snelle oplosser geldt als een 'wijs' of slim individu.
  6. Gnomische literatuur: Spreekwoorden waarin de resultaten van ervaring en filosoferen vervat zijn. Het zijn wijze lessen in korte, lapidaire vorm, die zeggen 'wat zo behoort te zijn' over de mens, zijn religie, levenslot en optreden.
  7. Mantische literatuur: Formules voor bezwering, zegening of vervloeking. Soms zijn het uitgesponnen formules met voorspellingen of droomuitleggingen, maar ook gebeden en hymnes gericht tot bovenaardse wezens.
  8. Volkslyriek: De zuiverste vorm van poëzie die voorkomt en zelden zonder muziek, d.w.z. zonder zang of elementaire ritmische begeleiding. Deze lyriek geeft uitdrukking aan alle bestaande menselijke gevoelens onder alle denkbare omstandigheden. Hieronder vallen religieuze lyriek, ballades en verhalende liederen, liefdeslyriek en wiegeliederen, arbeidsliederen en dansliederen.

Van de in Suriname voorhanden volkslyriek is bitter weinig ontdekt, laat staan opgetekend en verzameld. De voorbeelden zijn vrij willekeurig gekozen, waar zij het meest voor het grijpen lagen en tevens karakteristiek konden zijn voor de aangegeven typen.

Raadsels

Van de orale literatuur der Creoolse groep is niet alleen het meest bekend, maar kan ook de grootste verscheidenheid worden aangetoond. Zo bezit zij een rijke schat aan traditionele laitori, letterlijk ‘raadsel-verhaaltjes’. Deze beginnen dan ook menigmaal met geijkte formules, net als de diersproken waar zij vaak aan voorafgaan om de belangstelling van de toehoorders te wekken.

De slotformule is eenvoudig: Lai, lai, san dati, raad eens wat dat is. De niet-zo-snuggere probeert bij herhaling het goede antwoord te vinden, en wordt dan op weg geholpen met: A e bron, je bent er dicht bij (letterlijk: het brandt je) of: A kowroe, je bent er glad naast (letterlijk: het is koud). Aanmoediging bestaat uit het aanbieden van een fictieve beloning, bijv. Graman oso, het paleis van de gouverneur.

Het raadsel wordt bij de Creolen meestal ontleend aan het dagelijkse leven, het welbekende. In feite zijn de raadsels metaforen die teruggebracht moeten worden tot hun oorsprong, - het zinnebeeldige tot het verzinnebeelde; soms zijn het echte ‘kennings’, vaste aanduidingen als uit een geheimtaal die men moet blijken te kennen. De treffendste zijn kort en simpel.

Voorbeelden van Creoolse raadsels:

  1. Eens ... mijn moeder heeft een kippenhok vol kippen, die 'smorgens allemaal verdwenen zijn. (Antwoord: sterren)
  2. Het huis is er van vol, de keuken is er van vol, maar het is ontoereikend voor een vingerhoed. (Antwoord: rook)
  3. 't Is rond en zit stevig. (Antwoord: de zon)
  4. Top boven top. (Antwoord: berg)
  5. Lang van achteren, lang van voren. (Antwoord: weg)
  6. De zwarte vrouw die een rood paard berijdt. (Antwoord: peper)
  7. Mijn moeder zendt een heleboel kinderen om de tuin te wieden, maar allemaal bij elkaar zijn ze er niet toe in staat. Dan zendt ze er ëën, en die veegt de tuin schoon. (Antwoord: de zon)

Het is een oud gebruik de hemel als ‘moeder’ of ook wel als ‘vader’ voor te stellen (evenals de aarde of het water). Maar er zijn ook vrij moderne raadsels die dit doen.

Voorbeelden van moderne raadsels:

  1. Mijn moeder bracht me voort, en ik op mijn beurt breng mijn moeder voort. (Antwoord: een ijsklont)
  2. We leven in een doos, en zodra wij eruit komen, sterven we. (Antwoord: lucifers)
  3. Hoe langer het leeft, hoe korter het wordt. (Antwoord: kaars)
  4. Wat de arme wegsmijt, stopt de rijke in zijn zak. (Antwoord: snot)
  5. Anderen maak ik schoon, maar mezelf maak ik vuil. (Antwoord: schoenpoets)
  6. Hoe ik hem ook behandel, hij blijft stijf. (Antwoord: lijk)

Onder de Bosnegers vooral zijn er nogal wat raadsels in zwang met een uitgesproken ‘sexy’ of scatalogisch karakter, - een welsprekende getuigenis van de onbevangenheid waarmee ten aanhore van het hele dorp over zulke dingen gesproken wordt.

Voorbeelden van Bosneger raadsels:

  1. Mijn vader eet met zijn achterste en poept uit zijn mond. (Antwoord: een lamp)
  2. Mijn vader's achterste scheurt open en er is geen garen om het dicht te naaien. (Antwoord: de grond)
  3. Wat is zoeter dan honing? (Antwoord: een vagina)

Er zijn ook raadsels waarvan de oplossing alleen berust op goed redeneren en niet op een metafoor. Ze dienen vooral om de candidaat te ‘beproeven’.

Hoeveel spijkers maken een huis? (Antwoord: één: de laatste)

Sommige lai tori blijken bijna internationaal, want bepaalde metaforen liggen erg voor de hand. Andere echter zijn dermate cultuur-gebonden, dat men ze niet zonder veel commentaar begrijpelijk kan maken voor buitenstaanders. Uiteraard komen veel raadsels bij de kinderen terecht als jeugdig amusement. Maar ze vinden hun oorsprong bij de volwassenen, de dichterlijke en vindingrijke mens.

Raadsels zijn in geheel Afrika, maar vooral onder de sprekers van de West-Soedan- en West-Bantoe-talen zeer geliefd, en vertonen zowel naar vorm en inhoud, als naar de omstandigheden waarin zij gebezigd worden, grote overeenkomst met de in Suriname gangbare, waar ze, eveneens vaak meer als een bewering dan een vraag geformuleerd zijn, en ook bij voorkeur 's avonds worden opgegeven.

Onder de Hindostanen komt eveneens het opgeven van raadsels vrij veel voor, en zowel naar inhoud als structuur vertonen ze grote overeenkomst met de Creoolse.

Voorbeeld van een Hindoestaanse raadsel:

  • Hij heeft geen handen of voeten, en toch klimt hij de bergen omhoog. (Antwoord: een plant)

De kunst der vertellers

Alvorens nader in te gaan op de verschillende genres van verhalende literatuur in Suriname, is het dienstig enige algemene opmerkingen te maken over de wijze van vertellen bij diverse bevolkingsgroepen, die deze kunst beoefenen. Het verhaal bevat steeds tal van persoonlijke elementen, afkomstig van de verteller die naar eigen believen toevoegt, weglaat of varieert, zijn vertelling vergezeld doet gaan van mimiek, gebaren, intonatie. Dit is zijn, door geen ander weer te geven, kunst. Het ‘echte’ verhaal is iets levendigs en zeer persoonlijks, en het is aan voortdurende verandering onderhevig.

Een goed verteller maak ook graag gebruik van ‘ideophonen’, woorden die een geluids of andere sensatie nabootsen en grammaticaal het meest op bijwoordelijke tussenwerpsels lijken: iets brak ‘krak’, iets viel ‘bam’, iets vluchtte weg. ‘rrrt’. Gaarne worden dialogen gebruikt, en dan bij voorkeur met imitatie van de verschillende gesprekspartners, of het nu mensen zijn of dieren; vooral de stemmen van deze laatsten worden liefst op de een of andere karakteristieke manier nagebootst, ondanks de gewone woorden die zij gebruiken. Goden, geesten of rondzwervende afgestorvenen spreken meestal ook niet gewoon, maar door de neus; hun nasale stemgeluid duidt steeds op hun herkomst uit ‘de andere wereld’.

Tenslotte moet nog worden opgemerkt, dat er niet altijd een duidelijk verschil te maken valt tussen poëzie en proza; bij de orale literatuur is het meer een kwestie van geest dan van vorm. Poëzie zou men hier kunnen noemen: dat wat meer emotioneel geladen is en daardoor ritmischer en nadrukkelijker geuit wordt. Ook naar inhoud vormen de verhalen feitelijk een continuum en valt het soms moeilijk vast te stellen of wij te maken hebben met een echte mythe, een legende of saga, dan wel een sprookje of een ‘ervaringsverhaal’, een gewone volksvertelling.

Mythen

Echte mythen, scheppings- of zondvloed-mythen, of overleveringen betreffende demiurgen, cultuurbrengers, zijn bij de Stadscreolen vrijwel verdwenen. De Bosnegers kennen ze nog wel, met talloze varianten onderling, maar de regelrechte en onvervalste scheppings- en zondvloed-mythen worden het duidelijkst nog onder de Indianen aangetroffen.

Het volgende Arowakse voorbeeld vertoont bovendien nog een eigenaardige raciale vooringenomenheid tegen...

Na een stortvloed van regen, zó zwaar en geweldig dat heel de aarde onder water raakte, was de wereld weer schoongewassen. Toen alles droog lag, mochten de goede mensen weer op aarde komen. Dat waren allemaal Arowaken, want er bestonden nog geen andere mensen. Maar nauwelijks waren ze uit de hemel terug, of ze kregen ook Caraïben te zien. Hoor, hoe die er gekomen zijn. Onverwachts trad een vreemde Indiaan de hut van anderen binnen. Hij zei: ‘Arowaken alléén is niet goed; er moeten ook andere mensen zijn, en daar zal ik voor zorgen. Sla mij dood en laat mijn lijk bederven. Daar zullen wonnen uit voortkomen, en die wormen zullen Caraïben zijn.’ En elke worm uit zijn lichaam bracht twee wezentjes voort: één mannelijk en één vrouwelijk.

Vooral astrale mythen komen bij de Indianen in allerlei vorm voor. De Kalinja kennen mythen betrekking hebbende op Orion en de Plejaden. De Arowaken hebben er o.m. van de demiurg Harliwanli, de eerste medicijn man, uit de gelukkige voortijd toen de mensen nog samenleefden, tot er ongenoegen kwam, de geesten zich onzichtbaar maakten en er toe overgingen de mensen voortaan met ziekten en rampen te plagen. Bij de Kalinja heet deze deminrg Epetembo, en volgens hen heeft de Schepper al eens de Plejaden moeten vervangen, omdat ze opgeslokt werden door het sterrenbeeld van de Grote Slang.

Restanten van de mythen die wellicht eens het bezit zijn geweest van de Afrikaanse voorouders der Creolen zijn thans uitermate schaars.

Toen wij nog in de hemel woonden, voelde Papa Winti, onze leider (d.i. het hoofd van de geesten die bezit kunnen nemen van de mensen) zich even machtig als Anana (d.i. God de Schepper) en aangezien hij de heerschappij in de hemel wilde hebben, daagde hij Anana uit om hierom te dobbelen. Anana vond dat goed. Papa Winti wierp als eerste de dobbelstenen, en het aant...

labels: #Kip

Zie ook: