De term 'makelaar in koffie' is onlosmakelijk verbonden met het boek Max Havelaar, geschreven door Multatuli (Eduard Douwes Dekker). Het boek opent met de beroemde woorden: "Ik ben makelaar in koffie, en woon op de Lauriergracht, no 37." Deze woorden worden uitgesproken door Batavus Droogstoppel.

Batavus Droogstoppel: De Makelaar in Koffie

Batavus Droogstoppel is hier aan het woord. Hij is een makelaar in koffie; Last&Co, Lauriergracht, no.37 (dit herhaalt hij heel vaak). Hij vertelt eerst een heel verhaal dat hij er niet mee eens is met toneelstukken enzovoort, want dat zijn allemaal leugens en dat klopt niet met de werkelijkheid. Hij zegt dat hij zelf deugdzaam is en daar niets voor vraagt. Batavus vertelt dat de beurs tegenviel.

Droogstoppel is het symbool voor de manier waarop Nederland van zijn kolonie profiteert. Hij is van plan om, tegen zijn gewoonten in, een boek over de koffiecultuur te schrijven en zal zich daarbij laten leiden door waarheid en gezond verstand en niet, zoals dichters en romanschrijvers doen, door leugens. Op een avond ontmoet hij in de Kalverstraat een vroegere schoolkameraad, die er nogal sjofel uitziet.

De volgende dag ontvangt Droogstoppel een pak papieren van Sjaalman en een brief, waarin hij hem vraagt de teksten eens door te lezen en bij een boekhandelaar borg voor hem te staan voor de drukkosten die aan een uitgave zijn verbonden. In eerste instantie moet Droogstoppel niks van het pak documenten hebben, maar dan treft hij interessante teksten aan, onder andere een 'Verslag over de Koffiecultuur in de Residentie Menado', dat hij voor zijn boek zou kunnen gebruiken.

De Koffieveilingen der Nederlandsche Handel-Maatschappy

Stern zal aan de hand van de documenten van Sjaalman het boek over de koffiecultuur voor Droogstoppel gaan schrijven. De titel moet luiden: 'De koffieveilingen der Nederlandsche Handel-Maatschappy' en Droogstoppel zelf zal af en toe een hoofdstuk schrijven 'om aan 't boek een solide voorkomen te geven'. Op een dag gaat Droogstoppel naar Sjaalman om hem uitleg te vragen over een aantal zaken, maar hij treft hem niet thuis aan.

Ernest Stern en Max Havelaar

Hij schakelt de volontair Ernest Stern in, de zoon van een bevriende relatie uit Hamburg, die ook bij Last & Co. werkt. Stern begint zijn verhaal met een beschrijving van het reizen op Java, het bestuur van Nederlands-Indië en de misstanden die er zijn, namelijk knoeierijen en uitbuiting van de inlandse bevolking. Daarna vertelt hij over de aankomst van Max Havelaar, de nieuwe assistent-resident in Rangkas Betoeng, de hoofdplaats van Lebak (Zuid-Bantam).

Hij geeft een uitvoerige beschrijving van het karakter van de 35-jarige Havelaar: hij is een uitstekend ambtenaar, eerlijk, waarheidslievend, snel van begrip, geestig, beschaafd enzovoort, maar ook 'een vat vol tegenstrijdigheid', idealist én realist. Havelaar heeft een lieftallige vrouw (Tine) en een zoontje, de 'kleine Max'. Na de kennismaking met resident Slijmering, controleur Verbrugge, de inlandse regent Radèn Adipati Karta Nata Negara en anderen, wordt Havelaar in zijn ambt bevestigd.

Havelaars Strijd tegen Onrecht

Havelaar neemt zich voor de inlandse bevolking te beschermen tegen onderdrukking, mishandeling en knevelarij. De volgende dag houdt hij een toespraak tot de hoofden van Lebak, waarin hij duidelijk laat merken dat hij weet dat sommigen hun plicht verzaken uit eigenbelang, geld boven recht stellen en de arme mensen van hun buffels beroven. Dat het onrecht welig tiert, heeft hij gelezen in de archiefstukken van zijn voorganger Slotering.

Controleur Verbrugge is ook op de hoogte van de wantoestanden en hij weet bovendien dat er over de dood van Slotering geruchten de ronde doen: hij zou vergiftigd zijn door de schoonzoon van de bejaarde regent. Havelaars superieur, de resident van Bantam Slijmering, heeft nog geen enkele maatregel genomen om een eind te maken aan de uitbuiting van de bevolking door de regent, die voortdurend geld nodig heeft om zijn grote familie en hofhouding te onderhouden.

Droogstoppel Onderbreekt het Verhaal

Droogstoppel onderbreekt nu Sterns verhaal. Hij heeft nergens uit kunnen opmaken dat er in Lebak koffie verbouwd wordt en vindt het verhaal over Havelaar niet boeiend. Hij zet de lezer nu iets stichtelijkers voor: brokstukken uit een preek van dominee Wawelaar over 'de liefde Gods'. Het evangelie moet aan de Javanen verkondigd worden en ze moeten door arbeid tot God komen. En dat is mogelijk, want de grond in Lebak kan heel goed geschikt gemaakt worden voor de koffiecultuur!

Per brief spoort hij Stern aan eens wat degelijkers uit het pak van Sjaalman te berde te brengen. Tijdens gesprekken met onder anderen Verbrugge vertelt Havelaar het een en ander over zijn verleden. Zo verhaalt hij dat hij in 1842, toen hij controleur van Natal was, op Sumatra een dertienjarig meisje had leren kennen, Si Oepi Keteh ('kleine freule'). Havelaar werkt hard en gaat gemoedelijk om met luitenant Duclari en controleur Verbrugge. De bestrijding van de misstanden vormt zijn grootste zorg. Regelmatig melden zich inlandse klagers bij zijn huis.

De Tragische Geschiedenis van Saïdjah en Adinda

Hoewel iedereen op de hoogte is van het onrecht dat de inlanders wordt aangedaan, grijpt niemand in. Hoe erg de situatie is, blijkt uit de tragische geschiedenis van Saïdjah en Adinda, een 'eentonig' verhaal dat wel aan móet spreken. (Droogstoppel begint er spijt van te krijgen dat hij het boek niet zelf is gaan schrijven...) Saïdjah is de zoon van een eenvoudige Soedanese landbouwer in Badoer. Bij de geboorte van Adinda zijn Saïdjah en zij al aan elkaar belooft en ze vinden elkaar al van kinds af aan aardig.

Saïdjah vertrekt naar Batavia om als bendi-jongen geld te verdienen (een bendi is een rijtuigje met paarden). Na drie jaar zal hij terugkeren om met Adinda te trouwen. In Batavia klimt hij op tot huisbediende en als de drie jaar om zijn, keert hij met een getuigschrift, voldoende geld en een prachtige doek voor Adinda terug naar Badoer. Adinda en haar huis zijn echter onvindbaar.

Conclusie

De term 'makelaar in koffie' is in dit verband meer dan een beroepsaanduiding; het is een symbool voor de Nederlandse betrokkenheid bij de koffiehandel en de koloniale misstanden in Nederlands-Indië. Het boek Max Havelaar heeft een belangrijke rol gespeeld in het blootleggen van deze misstanden en het aanzetten tot een eerlijkere behandeling van de inlandse bevolking.

labels:

Zie ook: