De laatste weken of maanden van je leven zijn vaak waardevol en verdrietig, voor jezelf en voor de mensen om je heen. Je neemt afscheid van het leven en van mensen van wie je houdt. Het geeft rust als je het leven goed kunt afsluiten.

Veel mensen willen graag thuis sterven. Misschien wil je thuis blijven, of misschien wil je naar een hospice of bijvoorbeeld een verpleeghuis. Het is belangrijk dat er genoeg zorg is. Soms is thuis sterven niet goed mogelijk. Het kan fijn zijn om na te denken over je leven en wat je echt belangrijk vindt, en wat je nodig hebt om je leven goed af te sluiten. Het kan fijn zijn om daar met iemand over te praten, bijvoorbeeld een verpleegkundige, de praktijkondersteuner ggz of met een geestelijk verzorger. Er zijn geestelijk verzorgers voor alle geloven en ook voor mensen die niet geloven.

Bewust Stoppen met Eten en Drinken

Als het einde van het leven dichtbij is, lukt eten en drinken vaak niet meer. Eten en drinken hoeft ook niet meer. Je wordt zwakker en slaperiger. Je slaapt in en sterft vanzelf. Dat komt door de ziekte en is geen keuze van jou. Je kunt er ook eerder voor kiezen om te stoppen met eten en drinken. Dan kan dit een manier van sterven zijn. Het zorgt ervoor dat de dood sneller komt.

Bij bewust stoppen met eten en drinken is het de bedoeling om te overlijden. Het lukt de meeste mensen om dood te gaan door bewust te stoppen met eten en drinken, maar u heeft er wel wilskracht voor nodig. En steun van anderen helpt. Bespreek het met je arts als je dit zou willen. Kijk bij wilsverklaring.

Voor wie is stoppen met eten en drinken minder geschikt?

Voor sommige mensen is stoppen met eten en drinken extra moeilijk. Bijvoorbeeld als u jong bent, een psychische ziekte hebt of dementie. Bewust stoppen met eten en drinken is dan een minder goed idee. Wilt u toch stoppen met eten en drinken? Dan is het heel belangrijk dat u het goed voorbereidt.

Voorbereiding en Ondersteuning

Tijdens het stoppen met eten en drinken heeft u zorg nodig van een arts, (thuis)zorg of uw naasten. Uw naasten kunnen u helpen op momenten dat u het moeilijk heeft. Heeft u geen naasten? dan is het nog belangrijker dat u zorgverleners om hulp vraagt.

U kunt door het stoppen met eten en drinken bewusteloos raken of in de war. Dan kunt u niet meer zelf beslissen. Zet op papier wie medische beslissingen voor u mag nemen als u dat niet meer kunt. Kies iemand uit die u goed kent en die weet wat u zou willen. En kies iemand die uw beslissing om te stoppen met eten en drinken steunt.

Daarnaast is het verstandig om een behandelverbod op te stellen. In een behandelverbod staat dat u niet behandeld wilt worden in bepaalde situaties. De arts moet zich hieraan houden. U schrijft bijvoorbeeld op dat u geen drinken wilt krijgen, ook niet als u in de war raakt en er om vraagt, en dat u geen behandeling wilt die uw leven kan redden. U kunt zelf bepalen wat u opschrijft.

De Rol van de Arts

Als een wilsbekwame patiënt zich wil oriënteren op mogelijkheden rond het levenseinde of een weloverwogen doodswens heeft, dan ga je het gesprek aan om de hulpvraag te onderzoeken. Als bewust stoppen met eten en drinken om het levenseinde te bespoedigen (BSTED) ter sprake komt, dan geef je onder andere informatie over de voorbereiding en het verloop van het proces, de voor- en nadelen en de eventueel te verwachten problemen.

Je mag ook zelf de mogelijkheid van BSTED ter sprake brengen, uiteraard voor zover relevant voor de betreffende patiënt. Als de patiënt weloverwogen en goed geïnformeerd kiest voor BSTED, is het jouw taak om hem hierbij adequaat te begeleiden en palliatieve zorg te bieden.

Het proces van BSTED vraagt om goede voorbereiding, samenwerking en zorgvuldige communicatie tussen hulpverleners, patiënt en naasten, die in dit proces vaak een belangrijke rol vervullen. BSTED wordt beschouwd als een natuurlijke dood en hoeft niet te worden gemeld bij de gemeentelijk lijkschouwer.

Praktische Voorbereidingen

Bereid je goed voor als je gaat stoppen met eten en drinken. Praat erover met de mensen om je heen en met je arts. Schrijf je wensen op.

  • Praat met je familie en vrienden over je besluit. Neem daar de tijd voor. Ze kunnen schrikken en moeten misschien aan het idee wennen. Vraag wat ze willen weten. Misschien hebben ze vragen of voelen ze zich schuldig. Het kan helpen om erover te praten. Bespreek ook wat je van familie en vrienden verwacht. Vraag of ze voor je willen en kunnen zorgen. Ze hebben tijd nodig om zich hierop voor te bereiden. Misschien moeten ze bijvoorbeeld vrij nemen van hun werk om er voor jou te zijn.
  • Je kunt ze ook meenemen naar een afspraak met je arts om alles te bespreken.
  • Misschien zijn de mensen om je heen het niet eens met jouw beslissing. Vraag dan waarom dat zo is. Leg uit waarom jij eerder wilt overlijden. Vaak accepteren ze dan jouw beslissing.

Medische Aspecten

  • Praat op tijd met je arts. Je arts kan je helpen bij de voorbereiding en bij het stoppen met eten en drinken zelf. Niet elke arts wil zorgen voor mensen die stoppen met eten en drinken, en niet elke arts heeft hier ervaring mee. Geef je arts daarom de tijd. Bespreek welke zorg je kunt verwachten.
  • Overleg met je arts over je medicijnen. Vaak kun je ermee stoppen. Is er nog een medicijn nodig? Dan bekijkt de arts of je die in een pleister, een prik of zetpil kunt krijgen.

Wilsverklaring en Vertegenwoordiging

Als je gestopt bent met eten en drinken, kun je in de war raken. Je kunt dan vergeten dat je gestopt bent met eten en drinken. Misschien vraag je dan weer om drinken.

Het geeft jou en je familie en vrienden rust als je nu alvast een plan maakt voor als dat gebeurt. Je naasten kunnen dit doen als je in de war bent en om drinken vraagt:

  • Ze kunnen uitleggen dat je zelf gestopt bent met eten en drinken en vragen of je dat nog steeds wilt.
  • Ze kunnen je dorst minder maken door andere dingen dan drinken, bijvoorbeeld door je lippen nat te maken.
  • Ze kunnen iets fijns samen met jou doen. Dan denk je minder aan de dorst.
  • Als je in de war bent, kunnen ze de arts vragen of er medicijnen zijn die kunnen helpen.

Als je stopt met eten en drinken, kun je bewusteloos raken of in de war. Dan kun je niet meer zelf beslissen. Het is belangrijk dat de mensen die voor jou zorgen dan weten wat jij wilt:

  • Schrijf op wie voor jou mag beslissen als je dat zelf niet meer kunt. Kies iemand die jou goed kent en die weet wat jij zou willen als je zelf niet meer kunt beslissen. Kies het liefst iemand die jouw beslissing steunt om te stoppen met eten en drinken.
  • Schrijf ook op wat je wilt in bepaalde situaties. Dat heet een wilsverklaring. Schrijf op dat je er zelf voor kiest om te stoppen met eten en drinken, en dat je geen drinken wilt krijgen, ook niet als je in de war bent en erom vraagt. Schrijf ook op dat je geen behandeling wilt die jouw leven kan redden.

Zorg en Ondersteuning Thuis

Als je graag thuis wilt blijven, heb je thuiszorg nodig. Dat kun jij of je familie aanvragen. Vaak is er niet meteen hulp of extra hulp.

  • Krijg je nu thuiszorg? Dan kun je vragen of de zorgmedewerkers van de thuiszorg je extra zorg kunnen geven.
  • Krijg je nu nog geen thuiszorg? Je kunt jezelf waarschijnlijk de eerste dagen nog verzorgen. Maar na een paar dagen is het belangrijk dat er een paar keer per dag iemand komt. Die persoon kan jou medicijnen geven, je wassen en je mond verzorgen.
  • Je familie of vrienden kunnen je ook verzorgen, maar dat kan zwaar zijn. Het is daarom belangrijk dat er ook thuiszorg is.

Hospice als Alternatief

Een hospice is een plek waar je naartoe kunt als je binnenkort gaat overlijden. Zou je dat willen? Bereid dit dan alvast voor. Een hospice heeft niet altijd plek, en je kunt niet naar elk hospice als je ervoor kiest om te stoppen met eten en drinken. Het is belangrijk dat je contact opneemt en vraagt hoe ze daar omgaan met jouw wens. Iemand anders kan dit ook voor je doen.

Soms beginnen mensen thuis met stoppen met eten en drinken. Ze gaan dan naar het hospice als ze zorg nodig hebben.

Benodigde Spullen

Bespreek met de thuiszorg welke spullen je nodig hebt. Soms kun je die huren:

  • Een hoog-laag-bed: Dit bed kan omhoog en naar beneden. Dat maakt het makkelijk voor mensen om jou goed te verzorgen.
  • Een speciaal matras (anti-decubitus-matras) tegen drukplekken.
  • Een po-stoel om niet steeds naar de wc te hoeven lopen.
  • Spullen voor als je je plas en poep niet meer kunt ophouden, bijvoorbeeld een plasfles (urinaal) en een ondersteek (bedpan).
  • Spullen om je mond te verzorgen. Het is heel belangrijk dat je je mond goed verzorgt, of laat verzorgen. Dat helpt tegen dorst en een droge mond.

Het Proces van Stoppen met Eten en Drinken

Denk na over wat een goed moment is om te stoppen met eten en drinken. Let op deze dingen:

  • Weet je zeker dat je wilt stoppen met eten en drinken?
  • Heb je geregeld wat je wilde regelen?
  • Zijn de mensen om je heen er klaar voor?
  • Is de thuiszorg geregeld? Of ben je welkom in het hospice?

Kies dan het moment waarop je wilt stoppen met eten en drinken. Doe dit in overleg met de mensen om je heen, je arts, de thuiszorg of het hospice als je daarnaar toe gaat.

Je kunt ervoor kiezen om eerst te stoppen met eten en pas later met drinken. Je kunt er ook voor kiezen om in 1 keer helemaal te stoppen met drinken. Of je kunt eerst een paar dagen steeds minder drinken en daarna helemaal stoppen. Dit mag je zelf weten. Als je nog vocht binnen krijgt, duurt het langer voordat je overlijdt.

De eerste dagen dat je niet eet en drinkt, kunnen lang duren. Bedenk alvast wat je wilt gaan doen.

Het is vervelend als er toch dingen zijn waardoor je gaat eten of drinken. Bereid je daar dus op voor:

  • Door de geur van eten kun je meer honger krijgen. Spreek af dat mensen niet in je buurt koken, eten of drinken.
  • Zet geen bloemenvaas met water in je kamer.
  • Als je dat nodig vindt, kun je ervoor zorgen dat er geen eten en drinken meer in huis is.

Stop alleen met eten en drinken als je alles goed hebt voorbereid en thuiszorg geregeld is.

Verloop van het Proces

Verzorg je mond goed. Dan heb je minder last van dorst en een droge mond. Zorg dat je maar een heel klein beetje vocht binnen krijgt. Je arts kan je medicijnen geven.

De meeste mensen gaan op een zachte en rustige manier dood. Het proces kan wel zwaar zijn.

De Eerste Dagen

De eerste dagen heb je waarschijnlijk weinig klachten. Je kunt honger hebben, maar meestal is dit geen groot probleem. Je krijgt last van dorst en een droge mond. Dan helpt het meestal als je je mond goed verzorgt.

Na Een Paar Dagen

Na een paar dagen word je moe. Je wordt magerder en zwakker. Misschien vind je het dan fijn om rust om je heen te hebben. Je gaat steeds meer in bed liggen. Je hoeft steeds minder naar de wc. Praten wordt lastiger, want je krijgt een droge mond. Je kunt veel dorst krijgen. Honger is meestal na een paar dagen weg. Je kunt ook in de war raken en onrustig worden. Je arts kan daar medicijnen voor geven. Je wordt slaperiger. De meeste mensen vinden dat prettig. Er moet dag en nacht iemand bij je in de buurt zijn om op je te letten en voor je te zorgen.

De Laatste Dagen

Je gaat steeds meer en langer slapen. De meeste mensen zijn de laatste dag of dagen voor het overlijden niet meer wakker.

Hoeveel Water Kun Je Drinken?

Het is belangrijk dat je zo weinig mogelijk vocht binnen krijgt. Het liefst minder dan 50 milliliter op een dag. Blijf je toch meer drinken? Dan duurt het langer voordat je overlijdt.

Hier zie je hoeveel water ergens in zit:

  • een spray water uit een kleine waterspuit: 2 milliliter
  • een half ijsklontje, geschaafd: 5 milliliter
  • een theelepel: 5 milliliter
  • een slokje water: 10 milliliter
  • een klein plastic bekertje: 180 milliliter

Als je een mondspray gebruikt, is het handig om daar 50 milliliter in te doen.

Hoe Verzorg Je Je Mond Goed?

Verzorg je mond goed. Dan heb je minder last van dorst en een droge mond. En krijg je minder snel last van ontstekingen in je mond. Kun je je mond niet meer zelf verzorgen? Dan kan iemand die voor je zorgt dit voor je doen.

Zo verzorg je je mond:

  • Poets 2 keer per dag je tanden met een zachte tandenborstel, met of zonder tandpasta. Het mag een gewone of elektrische tandenborstel zijn.
  • Poets je tong 1 keer per dag, of gebruik een tongschraper. Je kunt je tong ook een beetje nat maken met een vochtig gaasje.
  • Gebruik ragers of tandenstokers voor tussen je tanden.
  • Spoel je mond af en toe met zout water. Stop daarmee als het niet lukt of als je je verslikt.
  • Heb je een kunstgebit? Maak het schoon. Je kunt het kunstgebit overdag in houden als je dat wilt. Dit maakt praten makkelijker.

Zo heb je minder last van dorst of een droge mond:

  • Verfris je mond met een waterspray of kleine plantenspuit.
  • Gebruik mondgel. Dit is te koop bij de drogist of de apotheek.
  • Hou je mond vochtig met natte gaasjes. Dat kan iemand die voor je zorgt ook doen.
  • Zuig op een mondsponsje of op een half ijsblokje. Het werkt het beste als het ijsblokje geschaafd is of in kleine stukjes gehakt is. Doe de stukjes in een gaasje.
  • Kauw op kauwgom zonder suiker, of zuig op een snoepje zonder suiker. Dan krijg je meer speeksel in je mond.

Medische Begeleiding en Pijnbeheersing

Je arts komt regelmatig bij je langs om te praten over hoe het gaat met jou en de mensen die voor je zorgen. De arts kan hen ook steunen. De arts kan je medicijnen geven, bijvoorbeeld als je pijn hebt, misselijk bent of in de war bent.

Extra Medicijn Als Niets Anders Helpt (Palliatieve Sedatie)

Misschien heb je veel klachten, omdat niets helpt. Dan kan de arts je ook een extra medicijn geven (palliatieve sedatie). Dat zorgt ervoor dat je minder of niet meer wakker bent. Daardoor voel je je klachten niet meer of je voelt ze veel minder. Je gaat door dit medicijn niet eerder dood. Je arts beslist of je dit medicijn krijgt en wanneer. Je kunt het pas krijgen als je al een tijd gestopt bent met eten en drinken. Je arts wil namelijk zeker weten dat je dood wilt. Je arts kan geen medicijnen geven om je sneller te laten sterven. Dat is euthanasie en dat mag niet zomaar.

Verzorging

De verzorgende of verpleegkundige zorgt ervoor dat je je zo prettig mogelijk voelt. Je overlijdt waarschijnlijk binnen 2 weken. Het kan ook iets langer duren. Hoe het zal gaan, kun je van tevoren niet precies weten.

Als je bent overleden, stelt de arts je dood vast. Op de overlijdenspapieren schrijft de arts dat het een natuurlijke dood is.

Wat Als Je Weer Gaat Eten en Drinken?

Je kunt op elk moment besluiten om toch weer te gaan eten en drinken. Doe je dit binnen een paar dagen? Dan herstelt je lichaam vaak weer. Na een paar dagen niet eten en drinken kunnen je nieren slechter worden.

Twijfel je of je weer wilt gaan eten en drinken? Bel je arts of laat iemand bellen in 1 van deze situaties:

  • Je hebt erge klachten, zoals pijn.
  • Je wordt heel onrustig, je bent in de war en bang. Dit kan een delier zijn.

Je arts kan dan medicijnen geven.

Ondersteuning voor Naasten

Je naaste gaat stoppen met eten en drinken. Bespreek samen wat jij kunt en wilt doen. Je naaste krijgt dorst en een droge mond. Meestal helpt het goed om de mond te verzorgen. Je naaste kan om drinken vragen. Doe dan wat je hier van tevoren samen over hebt afgesproken.

Het kan fijn zijn om over je eigen gevoel te praten. Het kan zwaar voor je zijn als je naaste stopt met eten en drinken. Je ziet dat je naaste steeds zwakker wordt. Dat kan moeilijk zijn. Misschien duurt het ook te lang voor je. Je kunt bijvoorbeeld deze gevoelens krijgen:

  • Je wilt misschien niet dat jouw naaste eerder overlijdt, maar je wilt misschien ook dat gebeurt wat je naaste graag wil. Namelijk dat het lukt om eerder te overlijden door te stoppen met eten en drinken.
  • Je kunt ook boos zijn omdat iemand kiest voor de dood.
  • Je ziet het als jouw taak om erop te letten dat je naaste niet drinkt, want je voelt je ervoor verantwoordelijk dat het stoppen met eten en drinken lukt.

Omgaan met Gevoelens

Het kan helpen om over je gevoel te praten, bijvoorbeeld met je partner als je die hebt, met familie of vrienden. Of misschien praat je liever met je huisarts, een verpleegkundige of geestelijk verzorger. Je kunt rouwen om verlies dat nog moet komen.

Het is belangrijk dat je vanaf het begin goed op jezelf let. Neem op tijd rust. Zijn er meer mensen die helpen? Dan is het fijn om de zorg te verdelen. Maar je hoeft er de eerste dagen niet steeds te zijn. De laatste dagen is het beter als er wel dag en nacht iemand bij je naaste in de buurt is. Zorg dat je af en toe ook even weg kunt en dat je genoeg slaapt.

Wat Kun Je Verwachten?

De meeste mensen die kiezen om te stoppen met eten en drinken gaan op een zachte en rustige manier dood. Het proces kan wel zwaar zijn.

De Eerste Dagen

De eerste dagen heeft iemand waarschijnlijk weinig klachten. Je naaste kan honger hebben. De meeste mensen vinden honger geen groot probleem. Je naaste krijgt dorst en een droge mond. Dan helpt het meestal om de mond goed te verzorgen.

Na Een Paar Dagen

Na een paar dagen word je naaste moe en zwakker. Dan is het vaak fijn om rust om zich heen te hebben. Je naaste gaat steeds meer in bed liggen. Ook hoeft die steeds minder naar de wc. Praten wordt lastiger door de droge mond. Je naaste kan veel dorst krijgen. Honger is meestal weg na een paar dagen. Sommige mensen zijn in de war en onrustig. De arts kan daar medicijnen voor geven. Je naaste wordt slaperiger. De meeste mensen vinden dat prettig. Er moet dan steeds iemand in de buurt zijn om op je naaste te letten en je naaste te verzorgen.

De Laatste Dagen

Je naaste gaat steeds meer en langer slapen. De meeste mensen zijn de laatste dag of dagen voor de dood niet meer wakker. Je kunt helpen bij de verzorging van het lichaam en de mond van je naaste. Dit hoef je niet te doen als er genoeg thuiszorg is, of als je naaste in een hospice is. Je kunt dan met de zorgmedewerkers bespreken wat zij zelf willen doen en wat jij kunt en wilt doen.

Praktische Tips voor Naasten

  • Geen eten en drinken in de buurt: Je kunt beter niet eten en drinken waar je naaste bij is. De geur van eten kan het gevoel van honger sterker maken. Zet ook geen bloemenvaas met water in de kamer. Heeft je naaste een kunstgebit dat niet in is? Zet het glas met het gebit niet naast het bed.
  • Als je naaste zwakker wordt: Iemand die stopt met eten en drinken wordt steeds zwakker. Je kunt helpen als je naaste uit bed wil, naar de wc of po-stoel gaat. Je kunt helpen bij het wassen en schone kleren aan doen. Schone lakens op het bed zijn prettig. Hier kun je voor zorgen als je naaste nog niet veel slaapt. Je naaste gaat steeds meer slapen. Je kunt iemand dan beter niet meer storen.
  • Arts bellen bij klachten: Je kunt de arts bellen als je naaste veel klachten heeft, bijvoorbeeld pijn, onrust of in de war zijn. De arts kan dan medicijnen geven.

Delier Herkennen

Soms kunnen mensen er anders over gaan denken. Ze gaan dan toch weer eten en drinken. Het kan ook zijn dat mensen om drinken vragen omdat ze in de war zijn. Ze weten dan niet meer dat ze zelf willen stoppen met eten en drinken. Bij de voorbereiding is het belangrijk om hierover te praten en samen te bespreken wat jij in zo’n situatie moet doen. Als je naaste om drinken vraagt, kun je bijvoorbeeld deze dingen doen:

  • Vragen of dit betekent dat het besluit van je naaste is veranderd.
  • Vertellen dat drinken mag, maar dat het dan langer duurt om te overlijden.
  • Je naaste herinneren aan de afspraken die je samen hebt gemaakt.
  • Voorstellen om de dorst op een andere manier minder te maken.
  • Iets fijns doen, zodat je naaste niet aan de dorst denkt, bijvoorbeeld zingen, voorlezen of samen praten over herinneringen.
  • Aan de arts vragen of je naaste een medicijn kan krijgen om rustig te worden.

Soms zijn mensen die gestopt zijn met eten en drinken in de war. Ze kunnen dan heel onrustig worden, bang zijn of nare gedachtes krijgen. Dat heet een delier. Het kan zijn dat iemand in een delier om drinken vraagt. Iemand weet dan niet meer dat die zelf is gestopt met eten en drinken om eerder te overlijden. Merk je dat jouw naaste zich vreemd gedraagt? Bel dan direct de arts.

Zo kan een delier beginnen:

  • 's nachts wakker zijn en overdag slapen
  • snel wisselen van emoties, bijvoorbeeld opeens boos of verdrietig worden
  • niemand vertrouwen
  • niet meer weten welk moment van de dag het is
  • gedachtes hebben die niet kloppen (wanen) of dingen zien of horen die er niet zijn (hallucinaties).

Tekenen van Overlijden

Wat merk je als je naaste gaat sterven? Mensen die stoppen met eten en drinken, overlijden meestal binnen 2 weken. Je merkt aan deze dingen dat iemand aan het sterven is:

  • een koude huid met minder kleur
  • niet meer plassen
  • steeds meer slapen
  • de ademhaling verandert, soms met veel geluid, soms met adempauzes. Zelf heeft iemand daar geen last van.

Als je naaste is overleden, stelt de arts de dood vast.

labels:

Zie ook: