Omdat goede teksten altijd over een welomschreven onderwerp gaan, is steeds het gevaar aanwezig dat een bepaald woord of bepaalde woorden er erg veel in voorkomen. Ter wille van de aantrekkelijkheid adviseert men dan veelal om ook synoniemen te gebruiken. Alleen maar als dat niet ten nadele gaat van de duidelijkheid, is dit aan te raden.

De uitdaging van synoniemen

In de praktijk blijkt dat evenwel lastig te zijn. Veel woorden hebben namelijk geen echt synoniem. Denk maar aan appel, huis, democratie of vrijheid. En als ze wel een synoniem hebben hoort dat dikwijls thuis in een ander register; vaak is het ene woord een oorspronkelijk Nederlands woord en het andere een leenwoord. Denk aan attitude naast houding, filosoof naast wijsgeer of religie naast godsdienst. Dergelijke woorden kun je niet altijd zomaar door elkaar gebruiken.

In andere gevallen hebben de synoniemen totaal verschillende gevoelswaarden, zodat ze evenmin zomaar door elkaar gebruikt kunnen worden. Denk aan bedrijf, tent en toko of aan jongedame, meisje, grietje en mokkel.

Alternatieve methoden voor afwisseling

Is afwisseling dan bijna onmogelijk? Nee, er bestaan drie geschikte methoden: het gebruik van ondergeschikte termen (hyponiemen), van overkoepelende termen (hyperoniemen) en van omschrijvingen (perifrasen).

Hyponiemen

Hyponiemen hebben betrekking op een subcategorie van het woord waar ze het hyponiem van zijn. Ze hebben dus niet dezelfde betekenis, maar ze kunnen in combinatie met andere hyponiemen het oorspronkelijke woorden wel vervangen. Bij voorkeur moet zo’n vervanging functioneel zijn, bijvoorbeeld door voor de lezer nog eens duidelijk te maken uit welke categorieën een bepaald begrip bestaat.

Voorbeeld:

(1) De docenten verbonden aan het hoger onderwijs zullen binnenkort voor het eerst in de geschiedenis staken.

Hyperoniemen

Hyperoniemen hebben betrekking op een klasse waartoe het woord behoort waar ze een hyperoniem van zijn. Hoewel ze dus geen synoniem zijn van het bedoelde woord kunnen ze het in teksten toch vervangen, mits ze worden voorafgegaan door een woord dat een inperking van de betekenis aangeeft, bijvoorbeeld een aanwijzend voornaamwoord.

Voorbeeld:

(2) Wij hebben gekozen voor een annuïteitenhypotheek. Deze hypotheekvorm was in ons geval voordeliger dan andere vormen van geldlening.

Perifrasen

Perifrasen zijn omschrijvingen van een begrip. Zij kunnen naast afwisseling ook nut hebben als verduidelijking of als stilistische verfraaiing.

Voorbeeld:

(3) Nu Tibet door China bezet is, is Vaticaanstad de enige op aarde overgebleven theocratie.

labels: #Ei

Zie ook: