Steeds meer Nederlanders willen minder vlees eten. Minder (rood en bewerkt) vlees en vaker vegetarisch eten past bij een gezond en duurzaam eetpatroon. Als we binnen de grenzen van de planeet willen blijven met ons eetpatroon, dan past 1 portie vlees per week. Laten we eens dieper ingaan op de verschillen tussen vis en vlees, en hoe deze keuzes onze gezondheid en het milieu beïnvloeden.

Milieu-impact van Vlees en Vis

De productie van vlees veroorzaakt over het algemeen veel meer milieuschade dan die van plantaardig eiwitrijk eten. Zo is voor de productie van vlees vaak veel meer land nodig dan voor de productie van plantaardige eiwitrijke producten. Daarnaast zorgt vleesproductie voor veel meer uitstoot en voor verzuring van de bodem en de lucht. Dat geldt ook voor vleesvervangers die gemaakt zijn van zuivel. Een plantaardig alternatief kiezen voor vlees is daarom een goede keuze. Naast milieuproblemen speelt ook dierenwelzijn een rol bij de productie van vlees.

Bij het houden van vee komen gassen vrij die bijdragen aan het broeikaseffect en klimaatverandering. De belangrijkste zijn kooldioxide (CO2), methaan (CH4) en lachgas (N2O). Herkauwers (zoals koeien en schapen) produceren methaan als ze voedsel verteren. Uit opgeslagen mest komen methaan en lachgas (N2O) vrij. Het gebruik van mest en kunstmest op het land leidt ook tot de uitstoot van lachgas. Het verbouwen en vervoeren van veevoer veroorzaakt veel uitstoot. In veevoer zit vaak soja uit Zuid-Amerika. Voor de sojateelt worden grote stukken natuurgebied omgezet in bouwland. Bij de omzetting van oerwoud of grasland in bouwland komen veel broeikasgassen vrij uit de bodem.

Eet meer plant en minder dier. Om voldoende eiwitten binnen te krijgen zijn peulvruchten en noten de beste keuze voor het klimaat. Ga stap voor stap wanneer je het lastig vindt om vlees in te ruilen voor een alternatief. Kijk bij de keuze voor eiwitrijke producten naar de klimaatimpact van het product. Wil je toch vlees? Ga dan voor kip. Van alle vleessoorten heeft kip de laagste klimaat- en milieubelasting. Wees zuinig met kaas als alternatief voor vlees.

De klimaatimpact van verschillende eiwitrijke producten verschilt flink. Om je keuze in de supermarkt makkelijker te maken zie je hieronder eiwitrijke producten op een schaal van laag naar hoog in kilo's veroorzaakte CO2-uitstoot (per kilo bereid product). Het gaat om de gemiddelde broeikasgasuitstoot van een type product zoals het in Nederland te koop is, niet om de uitstoot van specifieke merkproducten. Koop je vlees, eieren of zuivel en wil je rekening houden met milieu én dierenwelzijn? Het gaat om de hoeveelheid op basis van 1 kilogram bereid product zoals je het eet. Deze cijfers zijn gepubliceerd door het RIVM, o.b.v. onderzoek is gedaan door o.a. Klimaatimpact is niet het enige milieuprobleem bij voedselproductie.

Bij de meeste andere milieueffecten, zoals landgebruik, verzuring en vermesting, is de ranglijst globaal vergelijkbaar: productie van dierlijke producten heeft de hoogste impact, en plantaardige producten zijn minder belastend. Dit geldt ook voor watergebruik, behalve dat noten hierbij onderaan de lijst bungelen omdat er meer water nodig is dan bij productie van vlees.

Milieu-impact van Vlees en Vleesvervangers

Als je bewuste keuzes maakt bij het eten van eiwitrijke producten kun je veel verschil maken. Ben je een grote vleeseter (dat is iemand die meer dan 100 gram vlees per dag eet) en pas je je dieet aan naar af en toe vlees eten? Dan verlaag je je klimaatimpact van je eiwitbron met ruim de helft. Van alle eiwitrijke producten zorgen plantaardige soorten voor de minste milieubelasting. Denk daarbij aan granen- en groenteburgers, noten, tempé, tahoe en peulvruchten.

Nederland heeft een stikstofprobleem, omdat landbouwgebieden vaak dichtbij natuurgebieden liggen. Stikstofgassen uit de landbouw komen daardoor in de natuur terecht. Deze uitstoot door landbouw wordt pas minder als de intensieve veehouderij kleiner wordt. Meer plantaardige en minder dierlijke voeding eten draagt hieraan bij. Eieren en kip belasten het milieu minder dan andere dierlijke producten. Eieren zijn een milieuvriendelijke keuze. Hun klimaat- en milieu-impact is ongeveer gelijk aan die van vleesvervangers en peulvruchten. Kippenvlees heeft een lagere milieu-impact dan varkens-, rund- en lamsvlees. Dat komt o.a. doordat kippen voor minder broeikasgassen zorgen dan varkens, schapen en koeien.

Kippen produceren geen methaan zoals schapen en koeien, omdat het geen herkauwers zijn. Ook hebben kippen per kilo vlees minder voer nodig dan andere dieren, waardoor er minder land, water en energie nodig is voor het voer dat de kippen krijgen.

Om gezondheidsredenen adviseert het Voedingscentrum om éénmaal per week vis te eten. Eet je vaker vis? Dan loop je het risico dat je bijdraagt aan overbevissing en andere milieuproblemen. Visserij en viskweek gebruiken ook energie en veroorzaken broeikasgas, maar de grootste milieubelasting van vis(producten) zit in andere zaken. Kaas heeft een milieubelasting: de klimaatimpact, het watergebruik en het effect op vermesting is vergelijkbaar met de impact van varkensvlees. De meeste soorten milieubelasting zijn hoger voor kaas dan voor kipfilet. Om 1 kilo kaas te maken is namelijk tot wel 10 liter melk nodig.

Biologische veehouderij heeft voor- en nadelen voor het milieu. Insecten zijn een bron van eiwitten met een lage milieubelasting. Ze kunnen groeien op afval uit de voedingsindustrie zoals aardappelschillen en pulp. Deze voeding zetten zij efficiënt om in eiwitten die mensen kunnen eten. Wel is er relatief veel energie nodig om de productiefaciliteit te verwarmen en ventileren. Voor de Europese markt zijn enkele insecten goedgekeurd als voeding. In Nederlandse winkels worden sprinkhanen, meelwormen en kevers aangeboden, vaak verwerkt in bijvoorbeeld insectenburgers. Insectenmeel kan ook als diervoeder worden ingezet. Er is op dit moment nog weinig bekend over dierenwelzijn en insecten.

Het minderen van jouw vleesinnamme blijft daarom onze belangrijkste tip. De beste oplossing ligt helaas niet in het vervangen van de ene vleessoort door de andere. Want hoewel bij de productie van kip en varkensvlees minder broeikasgassen vrijkomen, brengen deze vleessoorten ook weer andere problemen met zich mee, zoals bijvoorbeeld de ontbossing voor het voedsel van deze dieren. En gelukkig zijn met uitzondering van vitamine b12, alle vitamines, mineralen en eiwitten van dierlijke producten ook te vinden in plantaardige producten.

Voedingswaarde: Eiwitten, Vitaminen en Mineralen

Eiwitten zijn een niet te missen onderdeel van je voedingspatroon. Ze bevatten belangrijke aminozuren. Deze bouwstenen voor je lichaam maak je zelf niet aan, maar heb je wel nodig om gezond te blijven. In het gemiddelde Nederlandse eetpatroon zitten meer dierlijke eiwitten dan gezond is. Voor de meeste mensen is vaker vegetarisch eten gezonder. Vlees en vis bevatten naast eiwit ook mineralen (ijzer, zink, fosfor, selenium, magnesium) en vitamines B en D. Met uitzondering van vitamine B12 zitten deze stoffen ook in plantaardige producten. Vitamine B12 krijg je bij een vegetarisch dieet binnen via zuivel en eieren. Vleesvervangers zijn een gezonde keuze als deze voldoende eiwit, ijzer en vitamines B1 en B12 bevatten. Let goed op de voedingswaarde.

Een gevarieerd vegetarisch eetpatroon (voldoende groente, fruit, brood, aardappelen, graanproducten, peulvruchten, noten, zuivel, eieren en volwaardige (kant-en-klare) vleesvervangers) levert voor de meeste mensen alle voedingsstoffen die het lichaam nodig heeft. Eet je veganistisch en dus helemaal geen dierlijke producten? Dan is het belangrijk om vitamine B12 in te nemen in de vorm van supplementen.

Noten zijn qua klimaatopwarming een goede keus! De CO2eq uitstoot van noten is veel lager dan die van vleessoorten. Peulvruchten (bijvoorbeeld bonen of kikkererwten) zijn een geweldige vleesvervanger! Peulvruchten zijn heel gezond en bevatten veel eiwitten en ijzer. Alle kant-en-klare vleesvervangers op deze site leveren een veel lagere CO2 uitstoot dan de verschillende vlees- en vissoorten en zijn dan ook een goede klimaatkeus (zie bijvoorbeeld de vega schnitzel of hamburger)! (al bevatten deze producten wel veel zout). Kaas als vleesvervanger is voor het klimaat niet de beste keus. Zo is de CO2eq uitstoot per kg van kaasproducten gelijk aan die van kip en veel visssorten.

Vis als Alternatief voor Vlees

Door de vele gezonde omega 3-vetzuren, vitaminen en mineralen die vis bevat, is het ontzettend gezond. Het voedingscentrum adviseert niet voor niets om minimaal een keer per week vis te eten. Uit onderzoeken naar de positieve eigenschappen van deze vetten is onder andere gebleken dat ze hart- en vaatziekten kunnen voorkomen en dat ze je concentratievermogen en zicht kunnen verbeteren. Daarnaast is aangetoond dat de consumptie van vette vis een positief effect heeft op je mentale gesteldheid en dat kinderen met astma er baat bij hebben. Behalve deze omega 3-vetzuren, is vette vis ook rijk aan vitamine A, D, B6, B12, zink, selenium en jodium. Dit zijn alle vitamines waar iemand die weinig vlees eet een tekort aan zou kunnen krijgen.

Volgens minister Schouten kan er bij veel vissoorten ondertussen ‘uit de rente geoogst’ worden. Het gaat met de meeste visbestanden in de Noordzee heel erg goed. De kweek of vangst van vis geeft minder broeikasgasuitstoot dan de productie van vlees en er is minder land voor nodig. Dat is positief voor het milieu. De meeste energie zit in de vissersboten en het koelen of vriezen van de vis. Er zijn al duurzame visserijmethodes, zoals de fly shoot. Daarnaast is de Nederlandse vloot constant bezig te innoveren en verduurzamen. Wist je dat de uitstoot voor de productie van 1 kg makreel maar 0.9 kg CO2 is?

Vis bereiden is makkelijker dan je denkt. De meeste vis heeft namelijk maar een korte bereiding nodig en kun je zonder al teveel poespas bakken in een pan of in de oven. Over smaak valt niet te twisten en met een kippenpootje op zijn tijd is natuurlijk niks mis. Maar er zwemmen zoveel vissen in de zee, dat ik zeker weet dat er ook iets naar jouw smaak tussen zwemt. Beginnende viseters en vleesliefhebbers kunnen bijvoorbeeld aan de slag gaan met een makreelburger of een malse tonijnsteak.

Nederlanders eten niet vaak (genoeg) vis. Waar vroeger steevast iedere vrijdag vis op het Nederlandse menu stond, is dat nu nog maar eens per vier weken het geval. Met name de jongeren onder de 35 jaar blijken maar weinig vis te eten. De mensen van vijftig jaar en ouder zijn verantwoordelijk voor twee derde van de visconsumptie in ons land. Toch is vis het perfecte alternatief voor wie een dag geen vlees wil eten. Vis is lichtverteerbaar, bevat weinig calorieën en bevat hoogwaardige eiwitten. Zelfs de vetste vis bevat minder vet dan gehakt. Dit zijn al goede redenen om vis als vleesvervanger in te zetten, maar voor de fervente vleesliefhebber zijn er visproducten op de markt die gebaseerd zijn op bekende verwerkingen van vlees.

Voor wie wel een burger lust, maar een keer geen vlees wil eten, biedt de visburger uitkomst. De hamburger staat op vrijwel iedere snelle kaart. Doorgaans wordt witvis gebruikt, die in de keukenmachine wordt vermalen. Na toevoeging van kruiden, zoals peper en zout, ei en paneermeel kun je er eenvoudig burgers van maken die je daarna kunt afbakken. Een carpaccio van vis is een smakelijke vervanger van de klassieke vleescarpaccio. Je kunt voor viscarpaccio bijvoorbeeld tonijn, harder, zalm of zeebaars gebruiken. Je snijdt de vis met een fileermes in dunne plakken, waarna je het in een stuk plasticfolie legt dat vier keer zo groot is als de vis. Wanneer de folie om de vis gevouwen is, sla je rustig met de platte kant van een slagersmes op de plakken, zodat ze groter en dunner worden.

Voor de bereiding van vistartaar wordt vaak tonijn of zalm gebruikt. Natuurlijk kun je ook andere vissoorten, zoals zeewolf, gebruiken. De fijngesneden vis wordt vaak vermengd met lente-ui, ui, koriander of andere smaakmakers. Vermengen met frisse smaakmakers zoals komkommer of appel is ook mogelijk. Net als vlees kun je vis verwerken tot gehakt. Je gebruikt visfilets, maar let er wel op dat je de graten wegsnijdt. Voor de verwerking gebruik je een hakmolen. De textuur dient iets fijner te zijn dan bij vistartaar, maar je wilt liever geen mousse die te papperig is. Visgehakt kun je kruiden met peper en zout.

Vislasagne is eenvoudig te bereiden, maar in plaats van tomatensaus gebruik je dikwijls een andere saus, zoals dillesaus. Bechamelsaus is meestal de basis en veelgebruikte vissoorten in een vislasagne zijn kabeljauw en zalm. Wie zin heeft in een flinke steak, maar een dag geen vlees wil eten, kan een tonijnsteak overwegen. Tonijn heeft een stevige structuur en vervangt met gemak een fijn stuk vlees. Kort bakken in de grillpan, even kruiden en eventueel serveren met een (wijn)saus. Bij de groothandel zijn garnalenkroketten, bitterballen met vis- of garnalenvulling en vissticks te koop. Er is voldoende keuze om eenvoudig een vishapje te serveren.

Vegetarisch, Veganistisch en de Rol van Vis

Vegetariërs en veganisten eten geen vis. Dat is algemeen bekend.

  • (Lacto-Ovo-) vegetariër: eet geen vlees, vis en gevogelte, maar wel zuivelproducten en eieren.
  • Veganist: eet geen dierlijke producten zoals vlees, vis, gevogelte, zuivelproducten en eieren. Echte veganisten dragen daarnaast ook geen leer en bont.

Toch zijn er ook mensen die bewust geen vlees eten, maar wel vis.

De Definitie van Vis en Vlees

De vraag of vis vlees is, kun je op meerdere manieren bekijken. Biologisch gezien is vlees het spierweefsel van gewervelde dieren en hier vallen vissen ook onder. Vissen hebben een skelet dat bestaat uit graten die hun lijf stevigheid en bescherming geven. Veel andere gewervelde dieren hebben botten in plaats van graten. Net als andere dieren met een wervelkolom, hebben vissen spieren. Je kunt vis eten en het bevat dierlijke eiwitten. Culinair gezien wordt er wel onderscheid gemaakt tussen vlees en vis omdat de smaak en structuur van vlees en vis flink van elkaar verschillen. Niettemin bestaan zowel vlees als vis beide grotendeels uit vetten, eiwitten en andere bouwstoffen.

De definitie van het verschil tussen vlees en vis is heel onduidelijk en hangt af van het standpunt van waaruit men de zaak bekijkt:

  • Culinair: Het verschil tussen vlees en vis is niet zozeer welk lichaamsdeel het betreft, maar of het bij de hoofdmaaltijd resp. als voorgerecht dan wel los van een maaltijd bij het ontbijt wordt gegeten. In het ergste geval spreekt men van vissenvlees.
  • Dierkundig: Alles wat aan een dier zit is vlees, alles wat aan een vis zit is vis. De in onze streken bekendste uitzondering is hier de aardworm, die tot vlees wordt gerekend, maar eigenlijk vlees noch vis is.
  • Plantkundig: Noch vlees noch vis zijn plantkundige termen. Wel is het zo dat vlees uitsluitend betrekking heeft op dieren die over het algemeen niet in zee voorkomen, terwijl vis betrekking kan hebben op alle eetbare delen van een vis.
  • Cultureel: Het verschil tussen vlees en vis is merkwaardig genoeg in bijna alle culturen gelijk.
  • De essentie: Vis is alle eetbare delen van vissen, die bij de visboer in de winkel liggen. Vlees is daarentegen alle andere delen van dieren bij de slager.

Eiwitgehalte: Vis vs. Vlees

Probeer je een eiwitrijk dieet te volgen? Dan heb je je zeker al eens afgevraagd wat de beste keuze is als het gaat om eiwit - vis of vlees? Moet je kiezen voor eiwit uit de zee, of is het beter om kip of rundvlees op tafel te zetten? Het eten van eiwitten is hot, maar te vaak wordt nog aan eieren of aan vleesopties als kip gedacht. Of juist helemaal plantaardig, terwijl vis ook een hele goede en smakelijke eiwitoptie is. Denk bijvoorbeeld aan zalm, garnalen of tonijn. Eiwit speelt verschillende rollen in het lichaam. Onze cellen hebben eiwit nodig om te groeien en zich te herstellen, en het draagt bij aan de gezonde ontwikkeling van spieren en botten. Wanneer we eiwit eten, van welke bron dan ook, breekt het lichaam het af in aminozuren, de bouwstenen van het eiwit zelf. Vervolgens stelt ons lichaam deze aminozuren weer samen tot het soort eiwit dat het op dat moment nodig heeft.

Er zijn meer dan 20 verschillende aminozuren die het lichaam nodig heeft, waarvan we er 9 bekend als essentiële aminozuren - niet zelf kunnen aanmaken. Eiwit is aanwezig in vlees, vis, eieren en zuivelproducten. Plantaardige eiwitten zoals noten, soja en peulvruchten (erwten, bonen en linzen) zijn ook goede eiwitbronnen.

Eiwit van Vis vs. Vlees

Om de gezondheidsvoordelen van een voedingsmiddel te beoordelen, moeten we naast het eiwitgehalte ook kijken naar wat het nog meer te bieden heeft voor het lichaam - bijvoorbeeld vet, koolhydraten, vezels etc. Op die manier krijgen we een holistisch beeld van dat voedingsmiddel. Vlees en vis en zeevruchten zijn allemaal uitstekende bronnen van zogenaamde “complete eiwitten”, die alle 10 essentiële aminozuren bevatten die uit onze voeding moeten komen. Het verschil zit in de hoeveelheid vet, en specifiek verzadigd vet, die deze voedingsmiddelen bevatten.

Op het eerste gezicht vertelt deze vergelijking ons twee dingen dat visproducten over het algemeen meer eiwitten bevatten dan dierlijke producten en dat vis en zeevruchten veel meer vet kunnen bevatten dan mager wit vlees zoals kip. Vooral gekweekte vis en zeevruchten hebben vaak een hoger vetgehalte dan wild gevangen vis. Dat komt door de verschillen in hun voedsel. Omega 3-vetzuren zijn de reden dat het aangeraden wordt om elke week twee porties vette vis, zoals zalm, te eten. Deze vetzuren worden beschouwd als essentieel voor de groei van de mens omdat ze bijdragen aan de gezondheid van het hart en ontstekingen tegengaan.

De andere elementen om rekening mee te houden in deze vergelijking zijn vitaminen en het spijsverteringsproces. Vlees bevat over het algemeen ijzer, maar weinig andere vitamines. Zalm levert vitamine D en calcium, terwijl forel ons vitamine A en C en calcium biedt. Wat de spijsvertering betreft, zijn visproducten ook gemakkelijker te verteren dan vlees omdat vis minder bindweefsel heeft, waardoor de darmen niet zo hard hoeven te werken na het eten.

Duurzaamheid van Vis en Vlees

Zowel de visserijsector als de veehouderij hebben invloed op het milieu. Denk bijvoorbeeld aan het energieverbruik van tractoren en schepen, de uitstoot van broeikasgassen door koeien en schapen of het uit de balans brengen van ecosystemen door overbevissing. Voor de productie of vangst van vis is gemiddeld minder water en land nodig dan voor vlees. Voor de teelt van rood vlees wordt veel land, water en energie verbruikt. Bij vis is dat meestal minder, op enkele uitzonderingen na. Maar vis eten heeft ook gevolgen voor het milieu. Probeer daarom vaker te kiezen voor vegetarische opties zoals peulvruchten en te variëren tussen vlees en vis.

Voor de productie van vlees zijn machines nodig, stallen, verbouw van voer, et cetera. Daarvoor is veel land en water nodig. Veevoer moet ook worden verbouwd en vervoerd. Daarnaast zorgen dieren voor veel uitstoot van broeikasgassen door boeren, scheten en mest. Dat warmt de aarde op. De kweek of vangst van vis heeft in de meeste gevallen minder land en water nodig. De broeikasgasuitstoot verschilt erg per vissoort en is afhankelijk van de vissersboten, het koelen of vriezen van vis en het gebruik van vismeel in visvoer. De meeste vis komt uit het wild of uit kwekerijen waar minder grondstoffen voor nodig zijn.

Het energiegebruik voor de vangstmethoden en de gebruikte schepen verschilt erg per soort vis. De vissoorten met de minste broeikasgasemissies zijn haring en wild gevangen zalm. Tilapia, meerval, pangasius, forel of tonijn uit een blik hebben een veel hogere score: deze is hoger dan varkensvlees, maar lager dan rundvlees.

Broeikasgasemissie en land- en watergebruik zijn niet de enige aandachtpunten wat betreft duurzaamheid van vis. Van sommige soorten vis wordt meer gevangen dan er jaarlijks bijkomt. Dit noemen we overbevissing, hierdoor loopt de hoeveelheid vis terug of verdwijnen soorten volledig uit sommige gebieden. Dit geldt bijvoorbeeld voor bepaalde soorten tonijn. Andere duurzaamheidsproblemen bij het vangen of kweken van vis zijn ongewenste bijvangsten, aantasting van ecosystemen of het gebruikt van diergeneesmiddelen. Topkeurmerken zoals MSC en ASC en de VISwijzer kunnen je helpen te kiezen voor duurzaam gevangen of gekweekte vis.

Vaker kiezen voor vis in plaats van vlees is goed voor het milieu en je gezondheid. Vis levert goede voedingstoffen die we nodig hebben, zoals visvetzuren. Deze zitten niet in vlees of andere producten.

CO2-uitstoot per Kilo Bereid Product

De onderstaande tabel geeft een indruk van de veroorzaakte CO2-uitstoot door de productie van verschillende eiwitbronnen:

Eiwitbron CO2-uitstoot (kg per kg product)
Peulvruchten Laag
Vleesvervangers Laag tot Gemiddeld
Kip Gemiddeld
Vis (gemiddeld) Gemiddeld
Varkensvlees Gemiddeld tot Hoog
Kaas Hoog
Rundvlees Zeer Hoog

labels: #Vlees

Zie ook: