Iedereen eet ze wel eens, samen met een kroket of een frikadel, met mayonaise of ketchup: de frietjes. Vlaamse frieten, Franse frietjes, fish and chips: deze snack is er in alle soorten en maten. Op 30 september 2019 werd gevierd dat we al 150 jaar lang friet eten in Nederland. Op het Frituurwereld Event in Houten was er een gehele dag aan festiviteiten gewijd aan de gefrituurde aardappelstaafjes.

De Oorsprong van Friet: België, Frankrijk of Spanje?

Er zijn veel verschillende verhalen over het ontstaan van friet. Zo zouden gefrituurde stukjes aardappel al voor het eerst bereid zijn in Spanje in de zestiende eeuw. Theresa van Avila, een mystica die later heilig is verklaard, zou het voedzame gewas hebben laten verbouwen in de kloostertuinen in Spanje.

Daarnaast zou ze tevens als eerste op het idee zijn gekomen om de aardappelen in olie te bakken. Dit lijkt echter onwaarschijnlijk omdat de aardappel zoals wij die nu kennen, nog niet in Europa was gearriveerd. Wat wel vaststaat, is dat de Spanjaarden de aardappel introduceerden in Europa.

Volgens de overlevering stuitten de Spaanse ontdekkingsreiziger Jiminez de Quesada en zijn troepen in 1550 namelijk op een dorp in Colombia, waarvan de bevolking was gevlucht. Toen de soldaten de voorraden van de inheemse bevolking plunderden, troffen ze er aardappelen aan, die ze aanvankelijk "truffels" noemden. Ongeveer 20 jaar later brachten de Spanjaarden de aardappel mee Spanje en introduceerden ze het gewas ook in Italië. Op dit moment waren de aardappelen nog vrij klein en bitter en groeiden ze niet goed op Europese bodem.

Volgens historicus Jo Gérard begon de geschiedenis van België betreffende de frietjes rond 1680. Hij schreef dat de inwoners van Wallonië toen de gewoonte hadden om vissen die ze gevangen hadden uit de Maas in olie te bakken. Soms was het achter te koud of gevaarlijk om te vissen.

Maar in tijden van vorst of gevaarlijke stromingen werd het riskant om te vissen en sneden de inwoners aardappelen in de vorm van kleine visjes, die ze dan eveneens in de olie bakten. Daarom bedachten de Walen een alternatief. Zij sneden aardappelen in de vorm van kleine visjes, die zij vervolgens ook in olie bakten. Dit verhaal lijkt echter niet aannemelijk, aangezien de aardappel pas rond 1735 in Wallonië werd geïntroduceerd. Dit verhaal is afkomstig van de hand van de Belgische historicus en gastronoom Jo Gérard.

De Franse Aanspraak

Naast de Spanjaarden en Belgen beweren ook de Fransen dat zij de frietjes hebben bedacht. De aardappel kon sinds eind achttiende eeuw rekenen op een grote populariteit in Frankrijk. Dit was voor een belangrijk deel te danken aan een Franse legerofficier genaamd Antoine-Augustine Parmentier, die een beroemd voorvechter van de aardappel was. De Fransen dachten in die tijd dat aardappels ziekten veroorzaakten en gebruikten ze voornamelijk als varkensvoer.

In 1748 verbood het Franse parlement zelfs de aardappelteelt. Tijdens de Zevenjarige Oorlog (1756-1763) werd Parmentier gevangen genomen en kreeg hij als onderdeel van zijn gevangenisrantsoen aardappelen, waardoor hij erachter kwam dat aardappelen nog zo slecht niet waren. Toen hij terugkwam in Frankrijk, begon Parmentier de aardappel te verdedigen als potentiële voedselbron. Uiteindelijk, in 1772, verklaarde de faculteit geneeskunde in Parijs dat aardappelen eetbaar waren voor de mens.

Parmentier lanceerde vervolgens een agressievere campagne om de aardappel in Frankrijk te promoten en organiseerde diners met aardappelen als hoofdgerecht. Gasten als Benjamin Franklin, Antoine Lavoisier, koning Louis XVI en koningin Marie Antoinette waren van de partij. Toen de Fransen de aardappel eenmaal accepteerden, verspreidde het gewas zich al snel door het hele land.

Al in 1795 werden aardappelen op zeer grote schaal geteeld in Frankrijk. Rond die tijd bedachten de Fransen, of leerden ze, friet te maken. Eenmaal geïntroduceerd als lekkernij, veroverden de frites al snel de harten van de Fransen. Ondernemers speelden in op deze trend door de friet in Parijs op straat te verkopen.

Volgens de Fransen staat het dus als een paal boven water dat onze favoriete snack uit hun land komt. Het bewijs zit zelf in de naam, ze staan immers bekend als “Franse frietjes”. Deze term werd populair tijdens de Eerste Wereldoorlog toen de snack ook buiten Europa bekendheid kreeg.

Volgens de Belgen waren het de Belgische soldaten, die Frans spraken, die deze frietjes aan de Amerikaanse soldaten verspreidden, die dit gerecht vervolgens omdoopten tot “Frans”.

De Introductie in Nederland

Wat in ieder geval wel vaststaat, is dat rond 1900 frietjes al gemeengoed waren in België, maar in Nederland veel minder bekend waren. Dat weerhield de Bredase gebakkraam er niet van om al in 1869 te adverteren met "Pommes de terre frites” in de Bredasche Courant. Deze kraam op de Bredase kermis staat dan ook in de geschiedenisboeken als het eerste verkooppunt van friet in Nederland.

Al in 1882 hebben café-restaurants in zowel Venlo als Amsterdam pommes frites op het menu staan. Ook veel Belgen die tijdens de Eerste Wereldoorlog naar Nederland vluchtten, introduceerden de Belgische lekkernij aan de Hollanders.

Vlaamse Friet: Een Begrip

Het is bekend onder diverse benamingen die in verschillende delen van het Nederlandse taalgebied gebruikelijk zijn. In de drie zuidelijke provincies van Nederland spreekt men van friet en in Vlaanderen wordt meestal van frieten, frietjes of fritten gesproken, terwijl in de rest van Nederland men het meestal over patat heeft. In Noord-Holland en Utrecht raakt de benaming Vlaamse friet echter steeds meer in zwang. Andere benamingen zijn patates frites en frites. Engelstaligen spreken van French fries, een benaming die afkomstig zou zijn van het Ierse to french, wat “snijden” betekent.

Rond 1900 waren frieten al gemeengoed in België, maar in Nederland nog vrijwel onbekend. Het is niet bekend waar en wanneer in Nederland de eerste frites is verkocht. De Nederlandse snack- en fastfooddeskundige Ubel Zuiderveld oppert in zijn verhaal 'Een eeuw frites in Nederland' de mogelijkheid dat dit rond 1905 geweest zou kunnen zijn op de kermis van Bergen op Zoom.

De eerste keer dat frieten in de Nederlandse literatuur opduiken is in de herinneringen van Willem Walraven (Eendagsvliegen, Amsterdam: Van Oorschot 1971, pag. Des pommes frites!/De belle friture!/Des pommes Frites! 2 januari 2011 publiceerde het NRC Handelsblad een artikel over het pas verschenen boek ‘Het grote frietboek’.

Zowel in het artikel, als in het boek wordt gezegd dat de geschiedenis van patat begon in 1905 in Bergen op Zoom. Toen Leendert voor een heel ander onderwerp research aan het doen was trok een bericht uit 1846 zijn aandacht. Er staat geen plaatje bij de berichten, maar er staat dat in Amsterdam 'gebraden aardappelen’ werden verkocht, ‘in navolging van Parijs’ ‘naar eene Fransche wijze bereid’.

Friet is een gerecht van in kokende olie gebakken (gefrituurde) aardappelreepjes. De Belgen claimen de uitvinding van friet. De termen friet en patat komen beide van het Franse patates frites.

De theorie dat frieten uit Frankrijk komen, vooral door het gebruik van de naam ’French fries’ in Engelstalige landen, wordt veelal beschouwd als een misverstand. Het verhaal gaat dat Friedrich Krieger, een Duitser die naar Parijs verhuisde, rond 1840 begon met het verkopen van gefrituurde aardappelen als lekkernij op straat. Volgens de overlevering werd dit zo populair dat frieten snel een vast onderdeel van de Parijse straatvoedselcultuur werden.

De term Franse frietjes slaat echter nergens op, zelfs in Frankrijk erkennen ze dat (alle soorten frieten) hun oorsprong in België hebben. De reden dat in Angelsaksische landen foutief naar Frankrijk verwezen wordt als het over frieten gaat, zou volgens een theorie zijn, omdat tijdens de Eerste Wereldoorlog Engelse soldaten Belgische soldaten, die frieten aan het eten waren, Frans hoorden spreken en daardoor de link met Frankrijk werd gelegd.

Vlaamse friet is in Nederland een bereidingswijze voor dikke, vaak zo’n 14 millimeter dikke frieten van vers gesneden aardappelen die worden voorgebakken (gegaard) en daarna worden afgebakken. Omdat de naam niet beschermd is vindt men bijvoorbeeld in supermarkten Vlaamse friet die met deze bereidingswijze niets van doen heeft, omdat in Vlaanderen en België alle maten van frieten als Belgisch worden beschouwd.

Traditioneel worden de frieten gegeten met mayonaise of tartaar.

Het Frietkot: Een Belgisch Cultureel Erfgoed

Het Belgische frietkot is sinds deze week officieel cultureel erfgoed. De Vlaamse minister van Cultuur, Joke Schauvliege, stemde vrijdag in met de toekenning van de erfgoedstatus. Een frietkot is een frietkraam of patatkraam waar met name frieten verkocht worden. Het oudste frietkot van België dateert waarschijnlijk uit 1842. Deze frietkot stond toen aan het Steen in Antwerpen en verhuisde later naar de Groenplaats.

Daar is tegenwoordig een frietkotmuseum te vinden. Brugge heeft ook een frietmuseum waar onder meer aandacht wordt besteed aan de geschiedenis van de aardappel en de friet. Navefri, het nationaal verbond van frituristen, voerde de afgelopen tijd campagne voor de toekenning van de erfgoedstatus.

Niets is zo typisch Belgisch als een frituur en zo ook ons gebrek aan chauvinisme en fierheid. De frituur (of het frietkot zoals we dat “onder Belgen” zeggen) is nochtans één van de weinige zaken waar wij, Vlaming, Waal of Brusselaar, het allemaal over eens zijn: zonder kunnen we niet leven!

Frietjes halen bij de frituur is een levende traditie die nostalgie, genot en geborgenheid oproept. Die “frietkotcultuur” omvat zowel het ambacht van het frieten bakken als de hele frietbeleving die erbij hoort.

Eén van de oudste bekende frituren in België is fri(e)tkot Max in Antwerpen. In 1842 stond het frietkot op het Burchtplein, later verhuisde het naar de verderop gelegen Groenplaats. Op de eerste verdieping bevond zich tot ongeveer 2007 het Frietkotmuseum. Dit was met één kamer het kleinste museum van België en was gratis toegankelijk.

In april 2008 werden veel van de onderdelen en objecten van de collectie overgebracht naar het Frietmuseum te Brugge, dat de hele geschiedenis toont van de oorsprong van de aardappel tot de eerste frieten. Het Frietmuseum langs de Vlamingstraat 33 in Brugge en is dagelijks open van 10.00 tot 17.00 uur. Een toegangsticket kost maximum 6 euro. Een bezoek duurt gemiddeld anderhalf uur.

Friet of Patat: Een Taalstrijd in Nederland

De eeuwige discussie over de juiste benaming voor dit heerlijke gerecht heeft geleid tot een tweedeling in Nederland. Is het nu friet of patat. Het noorden en westen van het land wordt de term “patat” gebruikt, terwijl in het zuiden en oosten de term “friet” de voorkeur heeft. Maar waar komt deze tweedeling eigenlijk vandaan?

Het antwoord ligt in de geschiedenis van de Nederlandse taal. In het noorden en westen van Nederland spreekt men voornamelijk de West-Vlaamse variant van het Nederlands, waarin de term “patat” gangbaar is. Daarentegen wordt in het zuiden en oosten van Nederland de Brabantse variant van het Nederlands gesproken, waarin de term “friet” wordt gebruikt.

Naast de tweedeling tussen “friet” en “patat” zijn er ook andere regionale verschillen in de terminologie voor friet. Sommige delen van Nederland wordt bijvoorbeeld de term “frites” gebruikt, terwijl in andere delen de term “frietjes” de voorkeur heeft.

Friet in de Nederlandse Cultuur

Friet heeft niet alleen een culinaire betekenis, maar speelt ook een belangrijke rol in de Nederlandse cultuur. Het is een gerecht dat vaak geassocieerd wordt met gezelligheid, feestjes en vakanties. Denk bijvoorbeeld aan een dagje uit naar het strand, waarbij een portie verse frietjes bij de strandtent niet mag ontbreken. Of aan een bezoek aan een pretpark, waar de geur van versgebakken frietjes je tegemoet komt.

Deze culturele betekenis van friet weerspiegelt zich ook in de vele traditionele gerechten waarin friet een hoofdrol speelt. Denk bijvoorbeeld aan de bekende “patatje oorlog”, waarbij friet wordt overgoten met pindasaus, mayonaise en uitjes. Of aan de “kapsalon”, een gerecht dat bestaat uit friet bedekt met shoarma, gesmolten kaas, salade en knoflooksaus.

Internationale Benamingen en Variaties

Met de toenemende globalisering en de groeiende populariteit van fastfoodketens zijn ook de benamingen voor friet wereldwijd veranderd. Veel Engelssprekende landen, zoals de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, wordt de term “French fries” gebruikt om te verwijzen naar dunne reepjes gefrituurde aardappel. Deze term is waarschijnlijk afgeleid van de Franse techniek van het frituren van aardappelen.

Frietjes zijn niet alleen populair in Nederland en België, maar hebben ook internationaal succes gevonden. In veel landen over de hele wereld zijn er lokale varianten van dit heerlijke gerecht te vinden. In de Verenigde Staten zijn “Freedom fries” bijvoorbeeld een variant op de traditionele “French fries”. Die werd geïntroduceerd als reactie op de politieke spanningen tussen Frankrijk en de Verenigde Staten.

Als je op reis bent en zin hebt in een portie frietjes, is het handig om te weten hoe je dit gerecht in verschillende landen kunt bestellen. In de Verenigde Staten bestel je “French fries”, terwijl je in het Verenigd Koninkrijk om “chips” vraagt. In België en het noorden van Nederland bestel je “patat”, terwijl je in het zuiden van Nederland om “friet” vraagt.

De Toekomst van Friet

Met de toenemende globalisering en de groeiende diversiteit in de Nederlandse samenleving is het niet ondenkbaar dat de terminologie voor frietjes in de toekomst zal veranderen. Daarnaast kan de discussie tussen “friet” en “patat” ook evolueren en tot nieuwe inzichten leiden. Misschien vinden we wel een compromis waarin beide termen worden geaccepteerd en gerespecteerd.

Vlaamse Friet: Meer dan Alleen een Naam

De Vlamingen hoeven niet te wanhopen als ooit definitief bewezen wordt dat ze niet de eersten waren die frieten bakten. De connectie tussen Vlaanderen en gebakken aardappels is voor de eeuwigheid. Vlaamse friet zal altijd wel Vlaamse friet blijven heten.

Vlaamse friet is 13 tot 15 millimeter dik, en is daarmee dikker dan French fries en dunner dan Pommes Pont Neuf. Vlaamse friet heeft zijn eigen bestaansrecht.

labels:

Zie ook: