Honderden miljoenen jaren voordat er kippen waren, legden vissen, amfibieën en reptielen al eieren. Dat is dus duidelijk: het ei was er eerder dan de kip. Moeilijker wordt het met de vraag: wat kwam eerst, de kip of het kippenei?

Evolutie laat ei winnen

Ook hier kiezen biologen voor het ei. Daarbij hebben ze de evolutietheorie aan hun zijde. Ergens in de prehistorie moeten twee vogelachtigen (met bijna dezelfde genen als die van de moderne kip) gepaard hebben. Het vrouwtje legde vervolgens een ei dat zich ontwikkelde tot de eerste echte kip. De genen van het diertje weken genoeg af om het als nieuwe soort te kunnen betitelen.

Het maakt daarbij niet uit of dat gebeurde door een mutatie in het embryo, of dat al het genetisch materiaal direct afkomstig was van de ouders. De ouders van de eerste kip zijn namelijk per definitie zelf geen kippen: zij produceerden een ei waar de eerste kip uit kwam. Het kippenei waarmee het allemaal begon werd dus gelegd door een dier dat zelf volgens de definitie geen kip was.

De rol van de mens in de evolutie van de kip

Het is natuurlijk lastig om precies te bepalen wat de eerste kip was. Het is wel duidelijk dat de mens een hoop invloed op de huidige kippen heeft gehad. De kip (Gallus gallus domesticus) stamt vermoedelijk af van het bankivahoen (Gallus gallus). Deze vogel, die erg op onze kippetjes lijkt, loopt nog altijd in Azië rond. Vermoedelijk is de kip uit die vogel gedomesticeerd. Er zijn aanwijzingen dat dit al 10.000 jaar geleden in China begon. We hebben kippen in allerlei vormen, kleuren en maten gefokt. Maar al die verschillende kippetjes kwamen dus na het ei.

De kip en het ei

Het ei is een van de wereldwonderen in de keuken - en in de natuur. Zijn simpele, evenwichtige vorm herbergt een prachtige transformatie: van een nietszeggende zak voedingsstoffen naar een levend dier. Het ei heeft een grote rol gespeeld in de mythologie en stond symbool voor de raadselachtige herkomst van het leven. Eieren vandaag de dag wekken deze gevoelens in het allerminst op. Het ei is van wonder getransformeerd tot een industrieproduct.

Het kippenei stamt af van de Gallus Gallus (de kip-zelf). De verre voorouders waren tropische vogels die zich hadden gevestigd in India en Zuidoost Azië. De afstammelingen van de Gallus Gallus zijn geworden tot biologische machines die nooit het zonlicht zien, nooit in het stof scharrelen en niet meer dan vijf centimeter bewegingsvrijheid hebben.

De kip als huisdier

Kippen kunnen het beste in groepjes gehouden worden. Als je kippen hebt kun je één haan houden en daar meerdere hennen bij zetten of alleen hennen houden. Meerdere hanen bij elkaar krijgen snel ruzie, want ze willen allemaal de baas zijn. Kippen hebben veel ruimte nodig om te kunnen bewegen en de vleugels uit te slaan. Strooisel is ook belangrijk voor de kippen. Dat gebruiken kippen voor stofbaden, pikken en krabben. Stofbaden zijn nodig om de veren schoon te houden. Kippen wassen zich niet in het water, maar in het stof. Ook hebben ze een legnest en een zitstok nodig.

Wat eet een kip?

Kippen zoeken buiten de hele dag voedsel, zoals zaden, insecten en wormen. Als er genoeg eten is, blijven kippen op dezelfde plek leven. Vroeger gaven mensen hun kippen te eten wat ze zelf overhielden. Zo aten kippen brood en restjes van het avondeten. Zelfs aardappelschillen behoorden tot het menu van het pluimvee. Tegenwoordig worden kippen vooral gehouden vanwege de hobby en zijn de gelegde eieren ‘bijvangst’. De mensen die kippen voor de hobby houden hebben er ook wel wat geld voor over om goed en lekker voer voor hun kippen te kopen. Kippen kunnen pluimveemeel, graan en groenvoer eten. Met groenvoer bedoelen we fruit en groente en dit kan aangevuld worden met regenwormen, meelwormen of maden. Kippen drinken ook water.

Voortplanting en geboorte

Wanneer je een vrouwtjeskip, ook wel hen genoemd, samen met een mannetjeskip, ook wel haan genoemd, in één hok zet, kunnen er bevruchte eieren gelegd worden. Dit gebeurt met name in het voorjaar, van maart tot juni. Als de kip broeds is, betekent dit dat de kip gedurende 21 dagen bereid is om op haar eieren te zitten, net zolang totdat ze uitkomen. Dit noemen we broeden.

Na drie weken is het dan zover: de eieren komen uit. De kuikentjes maken met hun snaveltje van binnenuit een klein gaatje waardoor de snavel naar buiten steekt. Dit kleine gaatje maken ze langzaam groter en groter en binnen een paar uren hebben de kuikens het hele dopje van hun eieren afgehaald. Het gaat dan nog wat ongemakkelijk, maar ze proberen door het nest te wandelen en zullen altijd bij de moederkip in de buurt blijven.

De kip in het wild

Kippen leven het liefst in het bos, waar ze ’s nachts in boomtakken kunnen slapen. Bovendien zijn kippen gek op stofbaden waar ze hun veren dus mee schoon houden. Kippen leven in kleine groepen van vier tot dertig individuen: de hennen leven in groepen met één haan, en de overgebleven hanen leven in kleine vrijgezellengroepjes.

Leuke weetjes over kippen

  • Een kip kan 15 jaar oud worden.
  • Het kraaien van een haan kan soms wel van 2 kilometer ver te horen is.
  • Een kip kan niet vliegen.
  • Kippen graag een eitje eten. Raar maar waar: als een ei stuk valt, rennen kippen met z’n twintigen eropaf om het ei op te eten.
  • Een haan kraait niet omdat de zon opkomt, maar om de andere hanen te laten weten wie de baas is. Een haan wordt wakker zodra de zon opkomt, dan laat hij zo snel mogelijk iets van zich horen.

Oorsprong van de kip

Een van de waarschijnlijke voorouders van de kip is het Bankivahoen, of rode kamhoen of boshoen, een in het wild levende hoenderachtige uit het geslacht Gallus die voorkomt in Zuidoost Azië. De wetenschappelijke/Latijnse naam voor deze vogel is Gallus gallus. Het Bankivahoen is niet groot, ongeveer zo groot als de gemiddelde krielkip. Deze vogel komt in India en Zuidoost-Azië nog steeds in het wild voor. De hen legt zo'n twaalf eieren per jaar.

Waarschijnlijk is de kip uit het Bankivahoen gedomesticeerd, maar de invloed van eventuele andere, in het wild levende hoenderachtigen kan niet geheel worden uitgesloten, maar het is inmiddels wel duidelijk dat het Bankivahoen de belangrijkste voorouder is. Hoe en wanneer het domesticatieproces precies is verlopen, is ook niet geheel bekend. Wel weten we dat in 3200 v.Chr. huishoenders werden gehouden in Azië, vooral in India. In een reisverslag van Marco polo werd bijvoorbeeld melding gemaakt van een gedomesticeerd zwarthuidig Zijdehoen. Ook zijn er aanwijzingen dat de Egyptenaren en Chinezen reeds kippen hielden vanaf het jaar 1400 v.Chr. In het oude Sumer noemde men het de vogel uit Meluhha. De eerste gedomesticeerde kippen kwamen rond het jaar 700 v.Chr. in Zuid-Europa terecht. Tegenwoordig komen kippen vrijwel overal ter wereld voor.

Anatomie en gedrag van de kip

Een kip kan goed hard voedsel zoals maïskorrels eten. Wat ze oppikt komt eerst in een zak terecht (de krop). Het wordt daar met speeksel geweekt. Daarna zijn er twee magen die meehelpen om het voer fijn te krijgen. De kliermaag voegt maagsappen toe voor de verdere vertering. De spiermaag kneedt het voer en maalt het fijn met behulp van kleine steentjes die de kip oppikt. Daarom is het van belang bij kippen die op een beperkte ruimte leven om grit tot hun beschikking te stellen. Daarna wordt het voer verder verwerkt in de dunne darm. De reststoffen verlaten het lichaam via de endeldarm en de cloaca. Een kip heeft twee blindedarmen. Ze helpen bij de vertering van ruwvezels en onttrekken vocht aan de voedselmassa.

Kippen hebben de neiging om naar rode voorwerpen te pikken, wat opmerkelijk is omdat hun kam en lellen zelf rood zijn. De kip heeft een intern kompas, dat gesitueerd lijkt in de ogen, waarmee ze zich kan oriënteren op het aardmagnetisch veld.

De kip kan haar kop heel ver in alle richtingen draaien. Dat komt door het grote aantal halswervels: veertien. De mens heeft er maar zeven. De kip kijkt niet ver. Wat meer dan vijftig meter verderop gebeurt, kan ze niet zien. Een kip heeft geen oorschelp. Wat op meer dan vijftig meter afstand gebeurt, hoort ze niet. Een kip ziet kleuren ook anders. Voor een kip is roodgeel de helderste kleur. Daarna volgt geel. Overigens heeft de kip wel oorlelletjes. Meestal legt een kip met witte lelletjes witte eieren en één met roze lellen bruine. De huid op de poten van de kip bestaat uit schubben, zoals bij reptielen. Kippen hebben drie voortenen en een achterteen, behalve het zijdehoen en de houdan, die een extra teen hebben. Kippen hebben ook scherpe nagels om goed mee te kunnen graven en scharrelen.

Hiërarchie en intelligentie

In de groep heerst duidelijk een hiërarchie. Die rangorde wordt ook wel de pikorde genoemd. De plaats die een kip heeft in de pikorde bepaalt wie eten mag, en ook wanneer elke kip mag eten. In een heel grote groep kippen, of toom zoals dat ook wordt genoemd, kan een kip meer dan 100 andere soortgenoten herkennen op 'de ladder', en weten ook alle posities die elke kip op 'de ladder' heeft.

Kippen zijn heel slimme dieren, en dat moet ook als ze van 100 andere soortgenoten hun posities kunnen onthouden. Kippen kunnen zelfs 'oorzaak en gevolg' relaties begrijpen, en ze zijn zich er ook van bewust. Hun verstandelijke vermogens zijn veel groter dan die van jonge kinderen, want kippen zijn er zich van bewust dat objecten bestaan, zelfs als objecten voor hen verborgen worden gehouden. Dit zijn allemaal dingen die jonge kinderen niet kunnen. Kippen zijn ook tot zelfcontrole of zelfbeheersing in staat, en dat was eerder alleen aangetoond bij mensen en andere mensapen. Dit zijn bewijzen van een goed geheugen en ingewikkelde structuren in de sociale omgang, en dit is te vergelijken met de intelligentie van zoogdieren.

Communicatie

Net zoals bij mensen en vele andere dieren communiceren kippen door middel van spraak, met hun stembanden. De 'kippentaal' is uitgebreider dan de meeste mensen denken. Kippen hebben ruim 30 tot 40 verschillende kippenwoordjes, die allemaal verschillende betekenissen hebben. 'Praten' of tokkelen, zoals veel mensen het noemen, gebeurt zelfs al voor dat de kip geboren wordt. Een moederkloek (moederkip) geeft haar kennis door aan haar kuikens, en dat gebeurt zelfs al terwijl de jongen nog in het ei zitten. De kuikens antwoorden terug door gepiep dwars door het eierschaal heen.

Studies hebben vastgesteld dat er verschillende kippen verschillende waarschuwingen/oproepen maken, zo hebben kippen een luchtalarm, als er een roofvogel in de lucht vliegt dan maken ze een soort piepend en krakend geluid, en bij gevaar aan de grond maakt een kip een paniekerig kakelend geluid, en als een kip voedsel vind dan maakt een tck tck tck achtig geluid, en het is een boodschap aan de anderen van dat hij eten heeft gevonden en je kan het ook als een soort "hoera" vergelijken.

De maximale leeftijd van een kip is afhankelijk van het ras. De 'gewone' bruine industriekippen, de hybriden, worden vaak niet ouder dan een jaar of 3. Maar sommige rassen kunnen wel 20 jaar oud worden. Verder spelen ook de levensomstandigheden van de kip een belangrijke rol. Gemiddeld worden de meeste rassen niet ouder dan 10 jaar.

Haan en Hen

Mannelijke kippen worden haan genoemd. Zij onderscheiden zich van de vrouwtjeskip doordat ze meestal groter zijn, een staart met langere en meestal sikkelvormige veren hebben, bij gekleurde rassen meer kleuren veren hebben dan de hen, een grotere kam op het hoofd hebben en (grotere) sporen aan de poten hebben. Een gecastreerde haan is een kapoen. Ook het gedrag van een haan is anders dan dat van een hen.

Een vrouwelijke kip wordt een hen genoemd. Wanneer hennen 5 tot 6 maanden oud zijn, kunnen ze eieren leggen. Het maximaal aantal eieren dat de hen kan leggen is gelijk aan het aantal eicellen dat bij de geboorte in de eierstok zit.

De hen heeft, in tegenstelling tot de meeste dieren, slechts één werkende eierstok, de linker, die in de lichaamsholte vlakbij de ruggengraat zit. Wanneer de hen voor de eerste keer een ei moet leggen, worden kam en lellen wat roder van kleur. Vaak gaat de hen geluiden maken die doen denken aan binnensmonds mompelen.

Voortplanting

Een haan die met een hen wil paren, pakt eerst met zijn snavel een pluk veren achter haar kop, zodat zij niet kan weglopen. Dan duwt hij zijn cloaca tegen de cloaca van de hen aan. De haan drukt dan zijn penis iets naar buiten en spuit de zaadcellen in de hen. Die bevruchten dan de eicellen in de eileider. De cloaca is een opening onder in de buik van een kip. Nadat de kip het bevruchte ei heeft gelegd, kan het ei op twee verschillende manieren worden uitgebroed. Een broedse hen kan dit doen, of men kan de eieren in een broedmachine uitbroeden. Na 21 dagen (dit kan één tot twee dagen afwijken) zullen de eieren uitkomen.

Broeden

Het kan voorkomen dat een hen broeds wordt. Niet alle hennen worden broeds, maar als het gebeurt, gebeurt dit doorgaans in het voorjaar. De kip trekt zich dan terug op de plaats waar zij de eieren heeft gelegd en broedt ze uit. Dit duurt 21 dagen. Gedurende deze periode eet en drinkt de hen niet veel. Ook produceert ze minder ontlasting, zo blijft het nest schoner.

Tijdens de broedperiode stopt de kip met het leggen van eieren. Een broedse hen maakt typische geluiden (het zogenoemde klokken) en verlaat het nest zelden om te drinken, te eten of een stofbad te nemen. Ze houdt de eieren op een constante temperatuur (een kip heeft een lichaamstemperatuur van 41°C) en keert de eieren op bepaalde tijdstippen.

Kuiken

Een ongetraind mens kan aan de buitenkant van het kuiken moeilijk tot niet zien of het een vrouwelijk of een mannelijk kuiken betreft. Bij sommige rassen is het onderscheid te maken aan de hand van de kleur van het kuiken, bij andere rassen is het mannelijke kuiken groter dan het vrouwelijke.

Kuikens kunnen nadat ze uit het ei gekropen zijn meteen lopen, eten en piepen. Ze zullen de eerste dagen vooral doorbrengen in het zachte, warme dons van de moederkloek; daarna zullen ze meer zelfstandig op stap gaan. Als de jongen ver afdwalen worden ze door middel van geluiden door de kloek teruggeroepen.

Het Ei

Een hen doet er ongeveer 25 uur over om een ei te maken. Als de eicel bevrucht is door een zaadcel, vormt het ei een bescherming voor het kuiken. Het embryo voedt zich met het eigeel en het eiwit en na 21 dagen broeden komt het kuiken uit het ei. Een eicel rijpt in zeven tot tien dagen tot dooier, deze bevindt zich later in het centrum van het kippenei. De dooier gaat door de eileider op weg naar buiten. Doordat het ei door de eileider wordt voortgestuwd, wordt de voorkant puntig, de achterkant blijft stomp.

De volgende dag gebeurt hetzelfde en zodoende legt een kip bijna elke dag een ei.

Eicel

Het proces begint met de enkele duizenden onrijpe eicellen die de kip bij haar geboorte in haar eierstok heeft (een kip heeft één actieve eierstok en een embryonale). Als de hen geslachtsrijp is, worden deze eieren één voor één rijp. Een eicel rijpt in zeven tot tien dagen tot dooier waarna de ovulatie plaatsvindt. De ovulatie is het startsein voor de opbouw van de rest van het ei.

Dooier

Na ongeveer 15 minuten verdikt het dooiervlies. De dooier is een kogelronde bal van 3 tot 4 centimeter doorsnee en draait in de eileider rond met de draai-as in de lengterichting van de eileider. De kleur van de dooier varieert van geel tot oranje, afhankelijk van de voeding die de dieren hebben gehad. De kleur van de dooier wordt donkerder naarmate er meer caroteen in het voer van de kip zit.

Eiwit

Na ongeveer een kwartier bewegen eicel en eidooier zich naar een ander gedeelte van de eileider, waar binnen enkele uren zich vier afwisselend dikke en dunne lagen eiwit over de eierdooier vormen. Bij de eerste laag worden de hagelsnoeren gevormd, dit zijn de strengen waarmee de eierdooier aan de eierschaal vastzit en in het midden van het ei gehouden wordt.

Schaal

Als daarna de schaalafzetting begint, worden de vliezen strak gespannen, doordat het eiwit nog wat vocht opneemt. Aan de zijkanten wordt het ei daarbij ingedrukt door de cilindervormige eileider. Zo ontstaat de kenmerkende cirkelvormige doorsnede van het ei. De uiteinden gaan bol staan door de spanning van de vliezen. De vorming van de eischaal duurt ongeveer veertien uur. De schaal bestaat voor ongeveer 4% uit eiwit en voor 95% uit calcium-carbonaat.

In de schaal zitten tienduizend luchtgaatjes. Door die gaatjes komt zuurstof in het ei en verlaten koolstofdioxide en water het ei.

Leg

Een hen legt in principe het hele jaar door, behalve als ze broeds is, in de rui is of ziek is. De energie wordt dan in het nieuwe verenpak of in het herstel van een ziekte gestoken. Kippen hebben een open bekken. Dit betekent dat de schaambeenderen niet gesloten zijn aan de onderzijde. Daardoor is er aardig wat ruimte voor het ei.

Vorm

Een kippenei is ovaal. 'Ovaal' is afgeleid van het Latijnse woord o...

De kip stamt af van de Bankivahoen die voorkomt in Azië. Kippen leven van nature in de natuur in kleine groepen die bestaan uit één haan, een paar hennen en kuikens. In de groep geldt een rangorde, dit noem je de ‘pikorde’. Een kip met een hogere rangorde is zodoende de baas over een kip met een lagere rangorde. Kippen zijn verlegen dieren. Ze gaan voorzichtig om met nieuwe dingen. Ze doen alles uit gewoonte.

Een hen doet er ongeveer drie weken over om een ei uit te broeden. Tijdens het broeden, rolt ze haar ei een paar keer per dag. Zo kunnen de kuikens in het ei niet aan de schaal blijven kleven. De kip en het kuiken krijgen al een band als het kuiken nog in het ei zit. Het kuiken onthoudt het geluid van zijn moeder. Hij antwoordt met piepgeluiden, terwijl hij nog in het ei zit. Als ze uiteindelijk uit het ei komen zien de kuikens er moe, kleverig en nat uit.

Kippen zijn ook huisdieren. Ze worden in groepjes gehouden. Kippenhouders kunnen één haan houden en daar meerdere hennen bij zetten of ze houden alleen hennen. Meerdere hanen bij elkaar krijgen snel ruzie, want ze willen allemaal de baas zijn. Kippen hebben veel ruimte nodig om te kunnen bewegen en de vleugels uit te slaan.

Kippen hebben veel ruimte nodig om rond te kunnen scharrelen. Kippen zoeken buiten de hele dag voedsel, zoals zaden, insecten en wormen. Als er genoeg eten is, blijven kippen op dezelfde plek leven. Kippen kunnen ook pluimveemeel, graan en groenvoer eten. Kippenhouders kunnen kippen buiten houden in een grote ren met een warm nachthok. In het nachthok zitten kippen graag op een stok, zodat ze kunnen slapen.

Met sommige kinderen in de klas ben je dikke vrienden, met andere misschien niet. Dat is met kippen net zo. Als een kip een andere kip ziet die hij minder leuk vindt, kan hij gaan pikken. Dat kan flink pijn doen! De beste manier om ervoor te zorgen dat kippen elkaar minder lastig vallen, is door ze veel ruimte te geven.

Er zijn in Nederland speciale boerderijen die zijn ontworpen volgens de natuurlijke wensen van kippen. Dit zijn bijvoorbeeld Rondeelboerderijen. Het Rondeel is een grote cirkel, dat in een soort pizzapunten is verdeeld. Iedere punt is een overdekt nachtverblijf of een dagverblijf met gras en zand. In het nachtverblijf kunnen de kippen eten, drinken en eieren leggen. In de nacht kunnen ze hier ook op stok gaan om te slapen. Overdag kunnen ze in het dagverblijf rondscharrelen, zoeken naar wormpjes in het gras of een stofbadje nemen. Aan de rand van de dag- en nachtverblijven is ook nog een stukje met struiken en bomen. Hier kunnen kippen zich verstoppen. Het hele kippenterrein is beschermd met gaas. Op die manier kunnen er geen vossen of roofvogels bij de kippen komen. Zo zitten ze lekker veilig.

Ook in een Kipsterstal hebben kippen een beter leven dan in een standaard stal. In een Kipsterstal heeft de boer een natuurlijke en bosrijke omgeving nagebootst. Er groeien allemaal verschillende planten waardoor er voor kippen meer te beleven is. Verder hebben de dieren veel ruimte en frisse lucht.

Wist je dat je aan een ei kunt zien of het een ‘diervriendelijk’ eitje is? Op elk ei staat een stempel dat aangeeft of de kip een beter leven heeft gehad of niet.

Er zijn vier codes die laten zien hoe diervriendelijk een ei is:

  • Code 0, biologische eieren (met EKO-keurmerk).
  • Code 1, scharreleieren met vrije uitloop.
  • Code 2, scharreleieren.
  • Code 3, kooi-eieren.

Het Beter Leven keurmerk van de Dierenbescherming geeft door middel van 1, 2 of 3 sterren aan hoe diervriendelijk een product is.

Een kip kan goed zien. Je kunt niet naar een kip toegaan zonder dat ze jou ziet.

Een kip met rode oorlellen legt meestal (licht)bruine eieren en een kip met witte oorlellen leggen witte eieren.

Een Nederlander eet gemiddeld 185 eieren per jaar (als eitje bij het ontbijt, maar ook in deeg of koek).

Interessante feiten over kippen

Hieronder een tabel met interessante feiten over kippen:

Feit Beschrijving
Leeftijd Een kip kan tot 15 jaar oud worden.
Kraaien Het kraaien van een haan is tot 2 kilometer ver te horen.
Vliegen Kippen kunnen niet vliegen.
Eieren eten Kippen eten graag eieren van andere kippen.
Oorlellen en eieren Kippen met rode oorlellen leggen meestal bruine eieren, kippen met witte oorlellen leggen witte eieren.
Eieren consumptie (Nederland) Een Nederlander eet gemiddeld 185 eieren per jaar.

labels: #Kip

Zie ook: