In 1880 verscheen een proeve van een woordenboek van Nederlandse synoniemen, een initiatief dat voortkwam uit de behoefte aan een dieper inzicht in de nuances van de Nederlandse taal. Het idee voor zo'n woordenboek ontstond al in 1867, toen Gebrs. Kraay te Amsterdam bereid waren het uit te geven. Dit artikel werpt een blik op de uitdagingen en overwegingen bij het samenstellen van een dergelijk werk, en de relevantie ervan voor taalgebruikers.

De Noodzaak van een Groot Woordenboek van Synoniemen

Voor ieder die onze taal beoefent, is er veel, zeer veel uit dit boekje te leeren en de prijs behoeft niemand af te schrikken en we hopen, dat onze aanstaande hoofd- en hulponderwijzers niet zullen nalaten zich dit werkje aan te schaffen.

Voor hen, die zich reeds met vrucht op de studie der taal hebben toegelegd, is dit boekje een welkomen aanleiding om hun hooggewenschte en volstrekt noodzakelijke medewerking te verleenen, niet aan eene proeve maar aan een Groot woordenboek van Synoniemen.

Ze kunnen daaraan hun dagelijksche lectuur en hun dagelijksche oefeningen dienstbaar maken, eenvoudig door het werkje met wit papier te laten doorschieten en elke uitdrukking (met aanduiding van de plaats, waar die gevonden werd,) op te teekenen, waaruit ten duidelijkste de eene of andere beteekenis van een woord blijkt.

Uit die verzameling voorbeelden blijkt later het verschil in beteekenis tusschen verschillende Synoniemen en het is een kostbaar materiaal voor een omwerking dezer eerste proeve.

De Uitdagingen bij het Rangschikken van Woorden

Maar ook de vorming der groepen wordt bijna onmogelijk, als men niet eerst de woorden naar begrippen heeft gerangschikt. Waarom komt in deze ‘Proeve’ wèl voor verlegen - bedeesd en niet verlegen - beschaamd - gezwegen nog van verlegen zijn om als behoefte hebben aan.

De Synoniemiek omvat ook de uitdrukkingen en spreekwijzen en deze ontsnappen aan onze waarneming, waar we, gelijk blijkbaar hier geschiedde, alleen eene woordenlijst als leidraad nemen.

Daardoor werden de groepen ook onevenredig van grootte; bij voorstel - voorslag bijv. mis ik aanbod, offerte, aanbieding, die alle drie bij voorslag behooren en daar ontbreken; evenals mogelijk en denkbaar bij waar - waarschijnlijk; daarentegen vind ik onder dapper negen woorden omdat men bij het hoofdbegrip geen onderscheid heeft gezien tusschen bezit van moed en ontbreken van vrees; kan dit weggecijferd worden, dan komen bij die negen ook nog onverschrokken, tartend, trotseerend, uitdagend, tergend e.a., want verwant zijn ze zeker aan driest, dat in de groep voorkomt.

De Evolutie van Taal en Betekenis

Weiland en Landré zoowel als Bruining is verouderd, menig woord heeft thans eene andere beteekenis dan het had, toen die werken geschreven werden en bij Synoniemen is het niet de vraag, wat de woorden vroeger beteekenden of eigenlijk moesten beteekenen, maar wel, wat ze heden ten dage bij goede en smaakvolle schrijvers en sprekers beteekenen.

Het overige behoort in een Taalkundig Woordenboek thuis.

Na de keurige proeven van behandeling der Synoniemen in het Woordenboek is natuurlijk elke poging op dat gebied een waagstuk, maar hoewel ik de methode, waarnaar dit boekje bewerkt is, moet afkeuren, den schrijvers komt de lof toe, dat ze tal van groepen verdienstelijk hebben bewerkt.

Het Belang van Context en Voorbeelden

Een woordenboek, ingericht zooals dit, moet meer aanduiding en verklaring dan strenge definitie op den voorgrond stellen, maar een rijkdom van bewijzende voorbeelden moet den gebruiker meer doen gevoelen dan laten nazeggen, waarin het verschil en beteekenis bestaat.

Ik meen hiermede voldoende te hebben aangetoond, dat het boekje veel goeds heeft, maar ook veel, dat aanvulling en verbetering behoeft.

labels: #Ei

Zie ook: