Het is frustrerend: je wilt gezond eten, maar na een salade of een portie groenten krijg je juist buikpijn. Dan zijn het weer de uien, en een dag later de bloemkool of broccolisteeltjes: je weet soms van gekkigheid niet meer op welke groenten je geprikkelde darmen nu weer reageren. Hoewel groenten gezond zijn, eindigt het voor mensen met een prikkelbare darm soms op het toilet. Je wilt graag je lichaam voeden met waardevolle nutriënten, om vervolgens ziek te worden van datgene dat ons gezond maakt.

Prikkelbare Darm Syndroom (PDS)

Prikkelbare darm syndroom is feitelijk niets meer dan een overkoepelende term voor darmklachten met onbekende oorzaak. En dat maakt het een ontzettend vervelende en vaak onbegrepen aandoening voor ruim 1 op de 10 Nederlanders. Wel zijn er een aantal mogelijke oorzaken aangewezen en betreft het altijd een verstoorde darmwerking met chronische klachten tot gevolg.

Ondanks de onduidelijkheid rond de oorzaak van prikkelbare darm syndroom, zijn we hoopvol. Wereldwijd zoeken wetenschappers naar hét mechanisme achter de vervelende aandoening die zoveel mensen in haar greep houdt. Zo hadden wetenschappers van de Katholieke Universiteit Leuven onlangs nog een doorbraak in hun onderzoek, dat in de toekomst mogelijk leidt tot nieuwe behandelmethoden.

FODMAPs: Een mogelijke oorzaak

Het zijn met name fructanen (een oligosacharide) en mannitol (een polyool) in groenten die prikkelbaar darmsyndroom klachten veroorzaken. FODMAP staat voor Fermenteerbare Oligosachariden, Disachariden (lactose), Monosachariden (fructose) Polyolen (suikeralcoholen). FODMAP´s zijn koolhydraten, of suikerketens, die van nature in voeding zitten en niet of slecht verteerd worden door de dunne darm.

Vervolgens komen ze in de dikke darm terecht waar bacteriën door middel van fermentatie de koolhydraten afbreken. Niet iedereen is even gevoelig voor FODMAP’s of voor dezelfde FODMAP’s. Je stemt het dieet daarom af met een eliminatiedieet. Hierbij vermijd je 6 weken alle FODMAP’s en herintroduceer je ze vervolgens één voor één.

Het FODMAP-dieet vermindert voor veel mensen klachten als pijn en een opgeblazen buik. Het is daarom de eerste aanbevolen therapie na je diagnose. Behoor je echter tot de 30 procent waarbij het dieet weinig tot geen effect heeft?

Voorbeelden van FODMAPs in groenten

  • Fructanen: Fructanen, ook wel fructo-oligosachariden, behoren tot de langere suikerketens. Waar ons lichaam normaal met enzymen de suikerketens eenvoudig opbreekt, lukt dat niet voor fructanen.
  • Mannitol: Fabrikanten gebruiken mannitol en andere polyolen graag als suikervervanger. Heb je wel eens buikpijn na het eten van suikervrije producten? Polyolen zijn namelijk zoet van smaak, maar ons lichaam neemt ze niet op.

Welke groenten veroorzaken vaak klachten?

Dan zijn het weer de uien, en een dag later de bloemkool of broccolisteeltjes: je weet soms van gekkigheid niet meer op welke groenten je geprikkelde darmen nu weer reageren. Hoewel groenten gezond zijn, eindigt het voor mensen met een prikkelbare darm soms op het toilet.

Peulvruchten zijn in algemene zin heel gezond. Ze zitten namelijk vol vezels, wat normaal gesproken goed is voor je darmen. Echter bevatten de meeste peulvruchten ook FODMAPS, waardoor het meestal niet past in een low FODMAP-dieet. Er zijn echter een paar soorten peulvruchten die je wél in kleine hoeveelheden kunt proberen, namelijk zwarte bonen en limabonen. Neem alleen niet meer dan 30 tot 40 gram.

Licht verteerbare groenten

Gelukkig zijn er ook veel licht verteerbare groenten die je wel kunt eten, of die in kleine porties geen klachten geven. Daarom is het tijdens de herintroductiefase van je eliminatiedieet belangrijk om eerst te beginnen met een kleine portie. Let dan wel op dat je niet diezelfde dag nóg een voedingsmiddel met dezelfde FODMAP eet.

Toch darmklachten gekregen na het eten van groenten?

Tips voor een gezonde spijsvertering

Naast het vermijden van bepaalde groenten, zijn er algemene tips die kunnen helpen bij een gezonde spijsvertering:

  • Eet rustig en kauw goed.
  • Vermijd snelle suikers.
  • Eet zes tot acht kleine maaltijden verdeeld over de dag. Zo voorkom je dat je te vol zit.
  • Verdeel wat je drinkt goed over de dag. Drink niet veel tijdens de maaltijd. Dat kan ervoor zorgen dat het eten te snel in je darmen komt. Een klein glas drinken bij de maaltijd is meestal geen probleem.
  • Kies voor vezelrijke producten. Ook kan het helpen om de witte pasta of witte rijst te vervangen door de volkorenvariant, zoals volkorenbrood, zilvervliesrijst of volkorenpasta. Of kies eens voor peulvruchten.

Dumping syndroom

Met het dumpingsyndroom worden de klachten bedoeld die ontstaan na een te snelle maagontlediging. Er zijn twee soorten dumpingklachten die kunnen voorkomen. Sommige mensen hebben last van beide, maar ze kunnen ook los van elkaar voorkomen.

  • Vroege dumpingklachten: dit zijn de klachten die vrij snel na de maaltijd optreden.
  • Late dumpingklachten: deze ontstaan zo’n één tot drie uur na de maaltijd.

Het dumpingsyndroom ontstaat bijna altijd na een operatie waarbij (een deel van) de maag is aangepast of verwijderd. Soms komen de klachten door beschadiging van de zenuw die de maag aanstuurt, de nervus vagus. We zien het dumpingsyndroom vooral bij patiënten die maagverkleining (bariatrische chirurgie) hebben gehad om af te vallen. Dit komt vooral voor na een gastric bypass, waarbij de maag kleiner wordt gemaakt en er een verbinding wordt gelegd met de dunne darm. Het komt minder vaak voor na een sleeve gastrectomie. Hierbij wordt een groot deel van de maag verwijderd. Ongeveer 1% van de mensen met het dumpingsyndroom heeft geen maagoperatie ondergaan. Dumpingklachten zonder een maagoperatie zijn dus heel zeldzaam, en de oorzaak bij deze groep is vaak niet duidelijk.

Vroege dumpingklachten ontstaan meestal 15 tot 30 minuten nadat je iets hebt gegeten. Dit gebeurt omdat het voedsel te snel en in grote stukken in de dunne darm terechtkomt. Dit kan ontstaan na een maagoperatie, zoals een maagverkleining. Normaal wordt het voedsel in de maag eerst fijngemalen en in kleine hoeveelheden doorgestuurd naar de dunne darm. Bij vroege dumping gebeurt dit te snel. De dunne darm merkt dat het voedsel te groot is. Je lichaam reageert hierop door vocht uit je bloedvaten naar de darmen te verplaatsen. Hierdoor voel je je opgeblazen en krijg je soms diarree, meestal na 30 tot 60 minuten. Ook kunnen je darmen stoffen vrijgeven die je hartslag en soms ook je bloeddruk kunnen beïnvloeden.

Late dumpingklachten ontstaan 1 tot 3 uur na het eten van een maaltijd met veel suiker of zetmeel, zoals vruchtsuiker (fructose) of tafelsuiker (sucrose). Normaal blijft het eten 2 tot 3 uur in de maag, waar het wordt fijngemalen en gekneed voordat het naar de dunne darm gaat. Na een maagoperatie, zoals een maagverkleining, gaat dit veel sneller en komt het voedsel in grote stukken in de dunne darm terecht. Door deze versnelling raakt de balans tussen de bloedsuikerspiegel en de aanmaak van insuline verstoord. Suikers worden snel opgenomen, maar de insuline die nodig is om de bloedsuiker te verlagen, komt te laat op gang. Hierdoor wordt er nog steeds insuline aangemaakt wanneer de bloedsuiker al is gedaald. Dit leidt tot een lage bloedsuikerspiegel (reactieve hypoglykemie). Dit lijkt op een suikertekort bij mensen met suikerziekte (diabetes). Door pure suiker te blijven eten wordt de hypo in stand gehouden.

Veel klachten kunnen worden voorkomen of verminderd door het volgen van specifieke adviezen en het aanpassen van je eetgewoontes. Dit is vooral belangrijk als (een deel van) je maag is verwijderd.

Als je veel last hebt van dumpingsyndroom en moeite hebt om op gewicht te blijven, is het belangrijk om contact op te nemen met een diëtist.

Algemene tips voor een gezonde buik

  • Eet gezond, met genoeg vezels. Dat is de beste basis voor een gezonde buik!
  • Eet op regelmatige tijden.
  • Stop met roken, want dit irriteert het maagslijmvlies en kan het sluitspiertje tussen de maag en slokdarm verslappen (en het is natuurlijk op andere manieren heel ongezond).

Heb je maagpijn of een gevoelige maag? Hou eens bij wanneer je klachten krijgt. Is het in tijden van stress, of juist als je bepaalde producten eet? Vermijd dan de producten waar je last van krijgt zoveel mogelijk, maar probeer wel gevarieerd te blijven eten. Ga naar de huisarts of dietist als je van heel veel producten last krijgt, of als je voeding heel erg beperkt wordt. Want dan kunnen er tekorten ontstaan, of juist extra klachten.

Verstopping en diarree

Je hebt last van verstopping als poepen moeilijk gaat en als je minder dan drie keer per week naar het toilet gaat. Gelukkig kun je er zelf veel aan doen.

  • Eet voldoende vezels. Het advies van de Gezondheidsraad is dagelijks 30 gram vezels voor vrouwen en 40 gram voor mannen. Vezels zitten met name in groente, fruit, peulvruchten en volkoren- en graanproducten.
  • Drink dagelijks tenminste twee liter vocht. Bij verstopping is het verstandig om veel te drinken. Dat geldt zeker als je meer vezels gaat eten.
  • Beweeg dagelijks en sport regelmatig.
  • Ga meteen naar het toilet als je aandrang hebt. Als je je ontlasting ophoudt, is er kans dat je ontlasting steeds dikker en harder wordt. En zo ontstaat verstopping.
  • Sla het ontbijt niet over!

Je hebt diarree als je drie keer per dag of vaker moet poepen en als de ontlasting dun is. Drink voldoende (minstens 2-3 liter per dag) om uitdroging te voorkomen. Vooral kinderen en oudere mensen hebben bij aanhoudende diarree kans op uitdroging. Ook wanneer je last hebt van braken en koorts verlies je extra veel vocht. Het vocht dat je verliest moet weer aangevuld worden. Drink daarom veel, ook als je denkt dat iedere slok water er onmiddellijk weer uitloopt.

Zorg bij acute diarree voor een goede hygiëne, met name na toiletbezoek en in de keuken.

Winderigheid

Moet je heel veel winden laten en is je buik opgeblazen? Probeer of onderstaande tips helpen. Helpen ze niet en duurt de winderigheid langer dan een paar weken? Bespreek het dan eens met je huisarts. Dat geldt zeker als je ook last hebt van andere aanhoudende darmklachten.

  • Eet en drink rustig en kauw goed, met je mond dicht. Neem voldoende tijd voor de maaltijd en praat niet tijdens het kauwen.
  • Roken zorgt ook voor extra lucht in je maag en darmen - en het is natuurlijk heel ongezond.

Slechte adem

Een slechte adem wordt ook wel halitose genoemd. Het is heel vervelend voor jezelf en je omgeving.

  • Zorg voor een goede mondhygiëne. Laat je tandarts of mondhygiënist controleren waar de slechte adem vandaan komt, en je adviezen geven over de verzorging van je gebit.
  • Let op je voeding.
  • Eet gezond, gevarieerd en vezelrijk en drink dagelijks tenminste anderhalf tot twee liter vocht.

Buikpijn na het eten

Misschien herken je het wel: buikpijn na het eten. Dit kan komen doordat je te snel gegeten hebt, je teveel gegeten heb, het eten te vet was of je hebt iets gegeten waar je gevoelig voor bent. Ruim de helft van de bevolking heeft wel eens buikpijn na het eten. Vaak gaat dit samen met een opgeblazen gevoel en/of winderigheid.

Er zijn verschillende etenswaren die kunnen zorgen voor een opgeblazen gevoel en buikpijn na het eten. Als je hier vaak last van hebt, dan kan het helpen om deze voedingsmiddelen te vermijden en eventueel te vervangen door iets waar jouw maag en darmen beter tegen kunnen.

Voedingsmiddelen die buikpijn kunnen veroorzaken

  • Tarwe, gerst en rogge: tarwe, gerst en rogge bevatten gluten. Dit komt voor in de meeste broodsoorten, pasta’s, tortilla’s, pizza’s, cake, koek, pannenkoeken en meer. Als je coeliakie of een glutenallergie hebt, kunnen deze producten voor ernstige spijsverteringsproblemen zorgen. Alternatief: tegenwoordig zijn er veel glutenvrije producten verkrijgbaar. Ook kun je kiezen voor quinoa, boekweit, amandelmeel of kokosmeel.
  • Zuivelproducten: onder zuivelproducten verstaan we: melk, kaas, kwark, yoghurt en boter. Zuivel is heel voedzaam en een bron van eiwitten en calcium, maar zuivel bevat ook lactose. Lactose is een melksuiker en in Nederland kan 15% van de bevolking dit melksuiker niet goed afbreken. In dit geval spreken we van lactose intolerantie, wat kan zorgen voor een opgeblazen gevoel, buikpijn, winderigheid en diarree. Alternatief: er zijn tegenwoordig veel alternatieven voor zuivel verkrijgbaar, zoals kokos-, rijst-, soja- of amandelmelk. Ook is er zuivelvrije kaas verkrijgbaar.
  • Bonen en linzen: bonen en linzen zijn peulvruchten en ze bevatten veel eiwitten, koolhydraten, vezels en verschillende vitamines en mineralen. Daarnaast bevatten de meeste peulvruchten bevatten ook suikers: galactanen. Deze kunnen voor een opgeblazen gevoel of buikpijn zorgen. Alternatief: het kan helpen om peulvruchten eerst te laten weken. Ook kun je kiezen voor granen, vlees of quinoa om peulvruchten te vervangen.
  • Broccoli en ook andere kruisbloemige groenten zoals, bloemkool, witte kool en spruitjes: deze groenten zijn heel gezond en ze bevatten veel voedingsstoffen. Maar ze kunnen ook zorgen voor een opgeblazen gevoel en buikpijn na het eten. Het kan helpen om deze groenten eerst te koken. Alternatief: gelukkig zijn er veel alternatieven zoals spinazie, sla, komkommer en zoete aardappelen.
  • Uien en knoflook: deze zorgen voor smaak maar ze bevatten ook fructanen. Fructanen zijn oplosbare vezels die voor een opgeblazen gevoel, winderigheid en buikpijn kunnen zorgen. Alternatief: de knoflook en uien koken of bakken kan helpen.
  • Koolzuurhoudende dranken: zoals frisdranken en bier bevatten veel kooldioxide. Een deel van dit gas blijft in je spijsverteringssysteem hangen wat voor buikpijn kan zorgen. Ook bier is koolzuurhoudend en het wordt gemaakt uit bronnen van fermenteerbare koolhydraten zoals gerst, mais, tarwe en rijst. Dit kan voor een opgeblazen gevoel zorgen.
  • Zoetstoffen: er zijn veel suikervrije producten op de markt die gebruik maken van suikervervangers. In deze producten wordt gebruikt gemaakt van stoffen als xylitol, sorbitol of mannitol om voor een zoete smaak te zorgen. Het nadeel van deze stoffen is dat ze je een geblazen gevoel of buikpijn kunnen geven. Alternatief: gebruik in plaats daarvan een product met de zoetstoffen erythritol of stevia. Deze stoffen zijn beter te verteren.

Ondanks dat bepaalde voedingsmiddelen kunnen zorgen voor buikpijn na het eten, blijft het erg belangrijk om afwisselend te eten. Zolang jij gezond en gevarieerd eet, kun je klachten voorkomen.

Schijf van vijf

Een goede richtlijn voor gezond en gevarieerd eten is de schijf van vijf; 5 groepen voedingsmiddelen met gezonde en duurzame keuzes.

  • Groente en fruit: Probeer 250 gram groente en 2 porties fruit per dag te nemen
  • Volkoren producten
  • Vis, peulvruchten, onbewerkt vlees, ei, zuivel en ongezouten noten
  • Zachte en vloeibare vetten
  • Dorstlessers zonder suiker

Als u eet volgens de Schijf van Vijf krijgt uw lichaam voldoende vezels binnen, wat erg belangrijk is voor een gezonde buik. Ook krijgt u op deze manier voldoende mineralen, vitaminen, eiwitten, koolhydraten en vetten binnen. Kies daarnaast niet te vaak voor producten die buiten de Schijf van Vijf vallen.

Groene gassen: opgeblazen door het eten van groenten

We weten allemaal dat we meer groenten moeten eten, dat groenten belangrijk en cruciaal zijn voor onze gezondheid. Ze zitten vol met belangrijke vitaminen, mineralen en vezels en helpen ons lekkerder te voelen. Maar wat als je na het eten van een kleurrijke salade, niet het effect ervaart waar je op had gehoopt? Je verwacht een energie boost, maar in plaats daarvan ben je opgeblazen en gewoonweg oncomfortabel. Annoying!

Hoe komt het dan dat jij je soms slechter voelt na het eten van groenten? Waarom ben je opgeblazen na een salade? Hoezo geven gezonde voedingsmiddelen je zoveel ongemak? Er zijn twee mogelijke redenen die hierbij een rol kunnen spelen:

1. Stress in je buik

Groenten zijn niet altijd makkelijk te verteren, zeker als ze nog rauw en knapperig zijn. Je lichaam heeft veel enzymen en zuren nodig om ze af te breken. Als je gestresst bent, kan het zijn dat je darmen niet optimaal werken en je daar last van krijgt. Onverteerde stukjes blijven dan achter in de darmen en die kunnen leiden tot een opgeblazen buik, winderigheid en soms zelfs buikpijn.

Om goed te kunnen verteren, moet je in rust zijn en even ‘uit’ staan. Dus als je probeert om tussen alle drukte door even snel je salade naar binnen te werken, gaat dat waarschijnlijk niet zo lekker.

Je lichaam heeft rust nodig om fatsoenlijk te kunnen verteren, maar laten we eerlijk zijn, in onze snelle wereld is ‘rust’ soms moeilijk te vinden. Dus, hoe doe je dat dan? Het belangrijkste is dat je bewust wordt van wat jou stress geeft en probeert manieren te vinden om jezelf uit die stressmodus te halen.

2. Disbalans in je darmen

Je darmen en het microbioom spelen een cruciale rol in je vertering en je gezondheid. Groenten zijn bedoeld om je darmbacteriën te voeden, maar als de verhouding van bacteriën uit balans zijn of als bepaalde soorten overheersen, kunnen groenten extra gasvorming veroorzaken. Daardoor kun je een opgeblazen gevoel en winderigheid krijgen na je maaltijd. Wat kun je doen om dit te voorkomen?

  1. First of all is het belangrijk om de bestaande disbalans recht te zetten en eventuele overgroei aan bacteriën te verminderen. Als dat gebeurd is, is het belangrijk om een omgeving te creëren waar de ‘goede’ bacteriën zich fijn in voelen.
  2. Maak het gemakkelijker voor je darmen door rauwe groenten te vervangen door gestoomde, gewokte of gebakken groenten. Gare groenten zijn veel gemakkelijker te verteren en zorgen voor meer rust in je spijsverteringsstelsel. Als je van salades houdt, zorg er dan voor dat het grootste deel van je groenten gaar is. Gegrilde groenten zijn bijvoorbeeld heerlijk en ook koud erg lekker.
  3. Bij het herstellen van de disbalans in je darmen is het ook belangrijk om stress te verminderen, goed te slapen en dagelijks te bewegen.

Niemand wil buikklachten na het eten, dus is het belangrijk om naar je lichaam te luisteren en te begrijpen hoe het reageert op verschillende voedingsmiddelen. Met de juiste aanpassingen kun je nog steeds genieten van een gezonde en voedzame maaltijd zonder de nadelige effecten.

Andere oorzaken van een opgeblazen buik

We kennen allemaal wel het gevoel van een opgeblazen, of zelfs pijnlijke buik na het eten van bepaalde gerechten. Ook als je net heel gezond bezig bent.

  1. Als je op kauwgum kauwt, slik je automatisch elke keer lucht door. Daarnaast zitten er suikeralcoholen (ook wel polyolen genoemd) in kauwgum.
  2. Misschien wist je wel dat drankjes met veel suiker voor een opgeblazen gevoel kunnen zorgen. Maar dat de bubbels/prik in frisdranken ook een oorzaak kunnen zijn, wist je waarschijnlijk nog niet. De bubbels worden namelijk veroorzaakt door koolzuurgas. Het is dus niet zo gek dat je van bruisend water een opgeblazen gevoel krijgt. Zelf het verschil ervaren? Probeer eens de ene dag kraanwater bij het eten en de volgende dag bruisend water.
  3. Knoflook is een product dat FODMAPs* bevat. Dat betekent het volgende: knoflook bevat FODMAPs. Dit zijn moleculen die niet worden opgenomen door de dunne darm en direct doorgaan naar de dikke darm. In de dikke darm zitten veel bacteriën die de FODMAPs vervolgens “opeten”, hierbij komen gassen vrij.
  4. Sommige mensen zweren bij popcorn tijdens het afvallen, maar het kan ook zorgen voor een opgeblazen gevoel.
  5. Net zoals bij popcorn heb jij bij grote salades ook te maken met het volume: het neemt veel ruimte in beslag in je buik, ondanks dat het minder calorieën bevat dan een compacte maaltijd. Daarnaast bevatten salades ook vaak ingrediënten met FODMAPs.

Dat bepaalde gerechten zorgen voor een opgeblazen buik, wil niet zeggen dat je ze nooit meer moet eten.

Maagzweer

U heeft een maagonderzoek (gastroscopie) gehad, waarbij de arts een maagzweer (ulcus) heeft vastgesteld. De maag is een onderdeel van het spijsverteringsstelsel en speelt een belangrijke rol bij de vertering van voedsel. De maag is eigenlijk een soort van tijdelijke opslagplaats, waar het voedsel wordt vermengd met zuur maagsap. De maagwand bestaat onder andere uit een beschermend slijmvlies.

We spreken van een maagzweer als er een wondje is ontstaan in de beschermende slijmvlieslaag van de wand van de maag of het eerste stukje van de dunne darm, de twaalfvingerige darm. Het agressieve maagzuur komt dan direct in contact met de zenuwen van de maagwand, wat de pijn veroorzaakt. In de twaalfvingerige darm komt een zweer vaker voor dan in de maag, maar toch spreken we in beide gevallen vaak van een maagzweer.

Symptomen van een maagzweer

  • Pijn, meestal in de maagstreek. De pijn veroorzaakt door een zweer in de maag is vaak heviger na het eten, terwijl een zweer in de twaalfvingerige darm juist meer pijn geeft op een lege maag en vaak ook ‘s nachts.
  • Andere klachten kunnen zijn: misselijkheid, braken, weinig eetlust, zuurbranden of opgeblazen gevoel.

Maagzweren kunnen worden veroorzaakt door bepaalde medicatie, zoals antistollingsmiddelen, prednison en ontstekingsremmende pijnstillers, de zogenaamde NSAID’s. De bacterie Helicobacter pylori is ook een belangrijke veroorzaker van een maagzweer. Om aanwezigheid van deze bacterie aan te tonen kan tijdens een maagonderzoek een stukje weefsel (biopt) van het maagslijm worden weggenomen.

Afhankelijk van de ernst van de maagzweer en de klachten die u daarbij ervaart, is het verstandig enkele voedings- en leefstijladviezen in acht te nemen.

  • Gebruik een gezonde, gevarieerde en vezelrijke voeding.
  • Neem iedere dag voldoende producten uit elk vak en varieer genoeg!
  • Eet op regelmatige tijden, begin de dag met een ontbijt, neem drie hoofdmaaltijden en eventueel een tussendoortje.
  • Gebruik niet te grote maaltijden, sla geen maaltijd over.
  • Gebruik zo min mogelijk alcohol.
  • Als u rookt, kunt u daarmee beter stoppen.
  • Zorg voor voldoende rust en ontspanning.
  • Zorg voor voldoende lichaamsbeweging.

Conclusie

Gelukkig zijn er veel groenten die je wél kunt eten bij prikkelbare darm syndroom. Meer over welke voeding goed is voor je darmen lees je op onze prikkelbare darm syndroom aandoeningenpagina.

labels:

Zie ook: