Turks Fruit, om de titel maar meteen te verklaren. Wanneer Olga net geopereerd is aan haar hersentumor is ze bang dat haar tanden eruit vallen. Daarom vraagt ze Erik (de ik-persoon in het verhaal) om een zak Turks fruit voor haar mee te nemen.

Het Verhaal

Het boek gaat over Erik, een beeldhouwer, en over zijn relatie met zijn vrouw Olga. De nadruk in het verhaal ligt heel erg op de gevoelens en de gedachtes van de hoofdpersonen en niet zozeer op de gebeurtenissen. Toch gebeurt er heel veel in het verhaal. Het overlijden van Olga en haar vader, mishandeling van Olga op het toilet, de echtscheiding die hier op volgt enz.

Erik is net verlaten door Olga. Hoewel hij zichzelf er ‘onsterfelijk mooi’ vindt uitzien met zijn magere gezicht, wilde krullen, zijn strakke zwarte broek en zwarte leren jasje is hij radeloos. Hij neukt in zijn vervuilde huis het ene na het andere meisje, want ‘er is niets zo aantrekkelijk voor een vrouw als een man die lijdt aan een verloren liefde’.

De hoofdstukken daarvoor zijn steeds of voor dat moment of erna. Zo wordt er een zekere spanning opgebouwd naar het moment waarop verklaard wordt hoe ze uit elkaar zijn gegaan. Die eerste hoofdstukken zijn eigenlijk één grote kreet 'ik ben zo eenzaam'. Vervolgens begint het bij het begin dat hij haar al liftend leert kennen. Ze worden verliefd, maar ze krijgen een auto-ongeluk. Een paar maanden later zien ze elkaar weer en van af toen was de liefde een feit en trekt ze bij hem in.

Het grote keerpunt in de relatie wordt volgens Erik geregisseerd door Olga's moeder, waarvoor Erik altijd al beneden de stand was geweest. Na de dood van Olga's vader is haar moeder constant aan het stoken. Ze zegt dat andere vriendinnen van Olga het beter hebben. Uiteindelijk volgt een scheiding. Olga hertrouwt nog twee keer, maar wordt niet echt gelukkig.

Het boek eindigt met het ontstaan van een tumor bij Olga. Haar haar valt uit en ze wordt vergeetachtig en opvliegerig, dit alles door de medicijnen. Van af dat moment bezoekt Erik haar iedere dag. Hij koopt een pruik voor haar en ook Turks fruit, het laatste en het enige snoep dat ze nog kon eten. Op een dag sterft ze en is het verhaal uit.

Thema's en Motieven

Echte liefde overwint alles. Al overwint Olga op het einde niet haar ziekte. Door het feit dat er wordt vastgesteld dat ze een hersentumor heeft, wordt het ook duidelijk waarom ze ineens als een blad aan de boom omsloeg. Ze hield al die tijd wel van Erik en op het einde beseffen ze dat gelukkig ook beide. Prachtig.

Het thema is liefde maar ook veel verdriet. Eric was zo verliefd en hield zoveel van Olga dat hij ook intens verdriet had toen zij hem verliet. Hij sloeg alles in het atelier aan gort en komt dagen zijn bed niet uit. Hij was verslagen. Hij heeft nooit meer 'echt' van een vrouw gehouden. Olga bleef voor altijd bij hem in zijn gedachte.

Een motief is eenzaamheid, als Olga Erik verlaat. Ook een motief is verdriet. Deze twee motieven leiden samen weer tot het thema liefde.

Personages

Ik denk dat Wolkers expres heeft gekozen om het boek in de ik-persoon te schrijven. Hierdoor wordt Olga de belangrijkste persoon in het boek, en dus ook voor jou. Net als de hoofdpersoon in het verhaal. Wat ik ook een zeer interessant persoon vind in het boek is de moeder van Olga. Zij wordt in het boek ‘de heks’ genoemd. Het kwaad achter alles.

De hoofdpersoon van het verhaal en tevens de 'ik'-figuur is Erik, een beeldhouwer, die duidelijk heel anders leeft dan 'gewone' mensen. Alles wordt intensiever beleefd. De relatie met Olga is dan ook een gevoelsrelatie. Voor hem bestaat de hele wereld eigenlijk uit hem en Olga. Het maken van kunstwerken is feitelijk bijzaak. Materiële zaken tellen niet voor hem en die doen hem uiteindelijk de das om.

Bijpersonen:

  • Olga: De (ex-)vriendin van Erik.
  • Olga's moeder: Voor Erik de boze heks.

Schrijfstijl en Taalgebruik

Ik kan mezelf erg goed in de schrijfstijl van Jan Wolkers vinden. Zijn taalgebruik is natuurlijk (en zeker voor die tijd) zeer vulgair en plat. Zinnen als: ,,Schijt! Godverdomme, schijt! Ik lik de schijt van je reet!” zijn heftige zinnen. En toch pakt mij dit. Dat je zoveel van iemand kan houden, dat je er feitelijk alles voor over hebt. Olga is alles voor Erik. Dat vind ik zo prachtig.

Ik vond de zinnen in het boek eigenlijk vrij lang. Hierdoor werd het verhaal wat lastiger om te volgen. Verder zaten er weinig dialogen in het verhaal. En ook al liep het verhaal niet chronologisch, toch vond ik dat die keuze ervoor zorgde dat het realistischer werd. In je hoofd heb je namelijk continu flashbacks.

Jan Wolkers schrijft alsof het hem heel gemakkelijk af gaat, alsof hij er totaal geen moeite voor hoeft te doen en de woorden uit zijn vingers het papier op vloeiden. En ja, het gaat over seks. Vaak. Het is rauw en teder en lief en hard en heel natuurlijk.

De details zijn af en toe zo overdreven uitgewerkt, dat er weinig aan de verbeelding overblijft. Ik vind dit een heel leerzaam boek. Dit is geschreven in de jaren ’65 en toen was net de seksuele revolutie aan de gang. Ik denk dat o.a. dit boek daar ook een steentje aan bij heeft gedragen.

Reacties en Impact

Nog altijd is Turks fruit een van de klassiekers van de leeslijst. Veel seks, een film én het is te vinden in de ouderlijke boekenkast. Maar hoe waren de reacties destijds? ‘En nu is er Turks fruit, dat men een der meest humoristische Nederlandse boeken der laatste jaren zou noemen als het ook niet zo triest en tragisch was’, schreef Cees Buddingh' in het Algemeen Dagblad op 6 december 1969, een paar weken na de verschijning van Wolkers' bestseller.

Ook al waren op het moment van de première in februari 1973 van Wolkers' roman al dertig herdrukken verschenen en een slordige 300.000 exemplaren verkocht, de verfilming door Paul Verhoeven heeft nog eens flink bijgedragen tot de uitstraling van Turks fruit. Het was Verhoevens tweede speelfilm en het zou een van de best bezochte Nederlandse films uit de geschiedenis worden: er werden 3,5 miljoen kaartjes voor verkocht.

Nog in het najaar van 1982, bijna tien jaar na de film-première en dertien jaar na de publicatie van het boek, ontstond er ophef toen de film op de televisie werd uitgezonden. De film was het symbool van de vrijgevochten geest van dat moment, het hoogtepunt van de seksuele revolutie.

Typerend voor de generatie ‘van na Turks fruit’, is de blik van de Vlaamse (scenario)schrijfster Annelies Verbeke, geboren in 1976. ‘Ik kende de reacties van de generatie van mijn ouders, die samen te vatten waren als “Amai, amai, dat mag alleen in Holland”. Toen ik de film uiteindelijk zag, voelde ik me vooral erg aangegrepen door het verhaal. Dat de meeste mensen vooral de seks hebben onthouden, komt waarschijnlijk omdat het toen nog ongebruikelijk was die zo expliciet neer te schrijven of in beeld te brengen.

Behalve afkeuring op morele gronden vond Wolkers bij de recensenten ook lof, veel lof: ‘Het is een geweldig boek. Dionysisch. Vol rottigheid, zinloosheid, humor en tederheid’, schreef Rob Vermeulen (De Stem) en Paul de Wispelaere (Het Vaderland) concludeerde: ‘Turks fruit is het boek van een ras-echt schrijver.’

Niet langer is de kerk of God de boosdoener, in deze roman krijgt het door Amerika beïnvloede kapitalisme de schuld van menselijk leed. En uiteraard lopen de vele vrijages parallel met de seksuele revolutie van vrije en frequente seks voor het huwelijk, en met nadruk op de individuele beleving van man én vrouw.

Daarom is Turks fruit als ‘seksboek’ binnen de Nederlandse literatuur een mijlpaal: Wolkers beschrijft met zijn rijke vocabulaire onomwonden wat seks in de werkelijkheid is. Omdat de ik-figuur Wolkers zelf is, verlaten door zijn vrouw, put hij uit eigen ervaring.

En Turks fruit is, zoals recensenten toen al meteen zagen, een literaire klassieker geworden. Niet in de laatste plaats zorgt humor voor lucht, zelfspot voor sympathie. Als Olga aan het einde met een hersentumor kaal, blind en emotioneel ontregeld op haar sterfbed ligt, bezoekt Erik haar trouw. Hij koopt een rode pruik en Turks fruit voor haar.

Niet voor niets beleefde Turks fruit onmiddellijk na verschijning herdruk na herdruk (inmiddels de 47ste) en ging in diverse vertalingen de wereld over als een literaire sensatie.

Aan de iconisering van Turks fruit in de loop der jaren heeft Paul Verhoeven zonder meer een belangrijke bijdrage geleverd. De gelijknamige film, gemaakt vier jaar na verschijning van de roman, wordt beschouwd als de beste Nederlandse film van de twintigste eeuw en trok 3,6 miljoen bioscoopbezoekers, aangevuld met een onbekend aantal kijkers die Turks fruit later hebben gedownload.

Verkoop en bezoekersaantallen van Turks Fruit
Medium Aantal
Boek (herdrukken) 47
Boek (verkochte exemplaren bij première verfilming) 300.000+
Film (bioscoopbezoekers) 3.5 miljoen

Zoals we vorige zomer een serie maakten over ‘de boeken die ons denken veranderden’, zo gaan we nu op zoek naar de romans die niet alleen samenvallen met de tijdgeest waarin ze geschreven werden, maar die tijdgeest ook vormgaven.

labels:

Zie ook: