De Nederlandse taal zit vol met verwijzingen naar koffie. Dat is niet gek natuurlijk als je kijkt naar onze geschiedenis vol koffiehandelaren. Misschien wel één van de bekendste eerste zinnen uit een Nederlands boek luidt: “Ik ben makelaar in koffie, en woon op de Lauriergracht No. 37” uit Max Havelaar van Multatuli (pseudoniem van Eduard Douwes Dekkers).

De Oorsprong van de Uitdrukking "Dat is geen Zuivere Koffie"

De oorsprong van de uitdrukking ‘dat is geen zuivere koffie’ stamt uit de 19de eeuw. Weinig mensen weten waar de uitdrukking vandaan komt. Wat het betekent weten we wel. Het verwijst naar een bedenkelijke situatie of bedrijf. Dure gemalen koffie wordt stiekem vermengd met surrogaatproducten. Rond 1870 vermengde koffiebranders koffie zo vaak dat mensen juist vertelden wanneer ze ongemengde koffie serveerden. ‘Hier, een kopje zuivere koffie’.

In een verslag uit 1840 van een weeshuis in Zwolle staat dat bij alle maaltijden koffie wordt geschonken vermengd met cichorei. Eerst voornamelijk in de spreektaal. Later ook in de schrijftaal. In 1906 verschijnt in de zesde jaargang van Onze Eeuw een artikel waarin de redactie de uitdrukking speels gebruikt. Gerard van Hulzen gebruikt de uitdrukking in 1907 in het eerste deel van zijn boekje ‘De ontredderden’. In het tweede deel, op blz 151, schrijft hij ‘het lijkt me geen zuivere koffie… dan gaat-ie zeker op een volgende dag met een ander uit.

Koffie in de Nederlandse Taal

Dit stamt uit 1860, maar in onze alledaagse taal gebruiken we ook veel spreekwoorden over koffie. In deze blog leggen we je uit wat deze uitspraken nu precies betekenen.

Bekende uitspraken over koffie

  • “Dat is koffiedik kijken”

    Als iemand dit zegt, bedoelt hij dat de voorspelling nog erg onzeker is. Iemand kan hiermee impliceren dat hij verwacht dat de toekomst anders gaat lopen. De oorsprong van deze uitdrukking ligt in de zogenoemde tasseografie, een oude vorm van waarzeggerij. De toekomst wordt voorspeld aan de hand van de contouren van de overgebleven koffie in de koffiemok.

  • “Dat is geen zuivere koffie”

    Dit spreekwoord over koffie suggereert dat iets verdachts is. Deze zaak is niet te vertrouwen. Bijvoorbeeld: “Zulke dure merken voor zo weinig geld? Dat moet wel namaak zijn. Dit is geen zuivere koffie.”

  • “Een bakkie pleur of bakkie troost”

    Deze uitspraak is enorm bekend en betekent ‘een kop koffie’. ‘Een bakkie troost’ betekent een kop koffie waar je troost van krijgt. Vroeger betekende ‘troost’ ook ‘steun’. Een warme kop koffie kan voor steun zorgen. Hetzelfde zie je bij whisky. Dit werd vroeger ook wel ‘troostwater’ genoemd. De herkomst van het woord ‘pleur’ is onduidelijk. Vermoedelijk komt het uit het Frans waar ‘pleurer’ huilen betekent. Een andere optie zou van de havenarbeiders komen die de grote, zware zakken koffiebonen op hun plek pleurden.

  • “Dat is straffe koffie”

    Straffe koffie betekent pittige, sterke koffie. Een dubbele espresso kan bijvoorbeeld als straffe koffie gezien worden. In sommige dialecten wordt straffe koffie ook gebruikt om aan te geven dat iets gewaagd of uitdagend is.

  • “Ik drink zwarte koffie”

    Mensen die zwarte koffie drinken, drinken koffie zonder melk of suiker erin. Doe je er melk in, dan is de koffie ook niet meer zwart van kleur.

Minder bekende uitspraken over koffie

Naast de alledaagse uitspraken over koffie, zijn er ook minder bekende. We geven je een paar voorbeelden:

  • “Morgen bij de koffie”

    Als iemand deze uitdrukking gebruikt, betekent dit meestal ‘nooit’.. Als voorbeeld: “Wanneer ik zijn boek terug breng? Morgen, bij de koffie!”

  • “Door die koffie kan men de gazet lezen”

    Deze koffie is erg slap. Een gazet is een ander woord voor de krant. Valt er koffie op de krant, dan kun je het normaal niet meer lezen. Als je toch door de koffie de krant kunt lezen, dan heb je erg slappe koffie gezet.

Simon Lévelt: Een Pionier in Zuivere Koffie

In de rubriek de geschiedenis van portretteert FranchisePlus een in Nederland actieve franchiseorganisatie die zijn bestaansrecht al over een lange periode heeft bewezen, nationaal en of internationaal. Ditmaal familiebedrijf Simon Levelt.

Simon Lévelt besluit hier in 1817 aan de Prins Hendrikkade een winkeltje in kruidenierswaren te beginnen. Met een eigen koffiebranderij. Zo kan hij de bonen die van ver overzee komen direct gebruiksklaar maken voor zijn klanten. Zoon Jacob breidt de activiteiten fors uit wanneer hij in 1857 de zaak overneemt. Hij gaat zelf de markt op en werft veel nieuwe klanten. Na veertig jaar neemt zoon Henry het bedrijf over van zijn vader (het blijken overigens steeds cycli van ongeveer veertig jaar aan de top van het familiebedrijf). Hij laat het bedrijfspand renoveren. De stoombranderij wordt vervangen door een kolenbranderij.

In 1925 komen de twee zonen van Henry aan het roer, Jacobus en Wilhelmus. De eerste is een meester in het proeven en keuren van koffie en thee, Willem is van huis uit scheikundige en wordt ook wel ‘de dokter’ genoemd. Hij experimenteert graag en introduceert in 1926 de cafeïnevrije koffie in Nederland. Tijdens hun bewind komen de eerste merken en verpakkingen op de markt. ‘De Ster’ is het eigen merk van Simon Lévelt.

In 1969 stapt Simon uit het bedrijf en gaat Hans alleen verder. Hij maakt een belangrijke stap voorwaarts door een koffiebranderij met bijbehorende winkels van Keyzer over te nemen. Zo wordt de basis gelegd voor de huidige koffie- en theewinkels van Simon Lévelt. Tot dan toe is het bedrijf een echte tussenhandel. Daar komt onder de vleugels van Hans Levelt verandering in. Hij gaat in 1976 als eerste op bezoek bij koffieproducenten.

In 1988 is Hans Levelt medeoprichter van de stichting Max Havelaar, een keurmerk voor zuivere koffie. De inkoop vindt vanaf die tijd voornamelijk rechtstreeks bij de boer plaats. In 1994 opent Simon Lévelt in de Ferdinand Bolstraat in Amsterdam de pilot koffie- en theespeciaalzaak op basis van een winkelformule. Datzelfde jaar wordt in Utrecht de eerste franchisevestiging geopend.

In 2004 gaat de zesde generatie Levelt de scepter zwaaien. En de eerste vrouw. Maar Mikkel Levelt wil het niet alleen doen en vindt in de ervaren Rob Sikkema een mede-directeur. Het huidige pand biedt genoeg capaciteit om door te groeien, maar wel in een slakkengang, benadrukt Mikkel Levelt. “Zodat iedereen meekan in die beweging.”

Inmiddels ondersteunt Simon Lévelt biologische boeren niet alleen door de afname van koffie en thee, maar ook met hulp bij bijvoorbeeld de bouw van scholen en ziekenhuizen rond de plantages. Hans Levelt heeft zijn eigen projecten. Met Tierra Nova Foods stimuleert hij duurzame initiatieven die met koffie en thee te maken hebben, momenteel in Brazilië en Darjeeling in India.

Rond 1970 kende het assortiment van Simon Lévelt drie theesoorten afkomstig uit Indonesië, ex-koloniaal gebied, en vijf soorten koffie. Anno 2015 voeren de winkels 180 theesoorten en zijn India, Ceylon en China de belangrijkste productiegebieden. De thee is voor zeventig procent duurzaam ingekocht. Van de 24 koffiesoorten is 85 procent duurzaam, waarvan de helft biologisch gecertificeerd. De doelstelling van het bedrijf is om de thee en koffie volledig duurzaam in te kopen.

“We richten het bedrijf zodanig in dat we zo min mogelijk vervuilend bezig zijn. Zo’n beleid zit genesteld in ons DNA en vindt nu meer navolging in de koffie- en theesector. Inmiddels heeft zij gemerkt dat het imago van biologische producten ‘helemaal gekanteld is’.

“Ons primaire doel is om heerlijke koffie en thee te maken die bij onze klanten past en waar zij net als wij ook gelukkig van worden. Mensen die met zorg koffie en thee verbouwen, zorgen ook voor een betere kwaliteit.

Koffiesurrogaat tijdens de Tweede Wereldoorlog

In de Tweede Wereldoorlog raken voorraden koffie, thee en suiker snel uitgeput. Nieuwe bevoorrading is er bijna niet. Daarom zijn deze producten al snel alleen nog maar verkrijgbaar met voedselbonnen van de overheid. Als aanvulling op de schaarse echte koffie komt er in 1941 koffiesurrogaat op de markt. Verschillende koffiefabrikanten brengen hun eigen merk surrogaat uit. Van Nelle brengt Pitto op de markt en Douwe Egberts verkoopt het surrogaat onder de naam Fama.

Al in de negentiende eeuw werd in tijden van schaarste echte koffie gemengd met koffiesurrogaat van bijvoorbeeld cichorei. Koffiesurrogaat bleef echter nog een tijd in zwang, ook na de oorlog.

De Cichoreifabriek in Borne

In de periode van 1820 tot 1946 kende Borne vier bedrijfjes die zich hadden toegelegd op de productie van peekoffie(1), een drank die in de regel wordt aangeduid als surrogaatkoffie en in beroerde tijden, zoals oorlogsjaren, gedronken werd omdat echte bonenkoffie, die vanuit het buitenland moest worden aangevoerd, niet voorhanden of welhaast onbetaalbaar was.

Tusveld was in de jaren twintig van de negentiende eeuw al begonnen met dit fabriekje dat in 1886 werd overgenomen door Antoon Siemerink. Het bouwwerk waarin de peekoffie tot vrij kort na de Tweede Wereldoorlog werd geproduceerd, is in 1969 gesloopt. In 1966 was het gebouw, zij het in slechte staat, nog intact en het leek erop of het werk daar van het ene op het andere moment was neergelegd en niemand meer iets te zoeken had in de verlaten fabriek.

Een belangrijk deel van de inventaris was jarenlang onaangeroerd gebleven, inclusief een hoeveelheid zakken met nog in goede staat verkerende peekoffie. Een verslag en foto’s die er nog van gemaakt zijn, geven een aardige indruk van cichoreifabriek ‘Tusveld’.

Het gebouw stamde hoogstwaarschijnlijk uit de achttiende eeuw en was oorspronkelijk gebouwd als woonhuis. De bewoners moeten, gelet op de grootte van de woning, gegoede burgers zijn geweest en een boerenbedrijfje hebben gerund, omdat er plek was voor het houden van vee. Voor de opslag van cichorei was een donkere ruimte vereist, dus waren de raampartijen overbodig en zelfs niet gewenst.

Het vanuit de drogerijen naar Borne aangevoerde halffabricaat voor het maken van cichoreipoeder, waren de in stukken gehakte en gedroogde wortels van de cichoreiplant. Deze zogenaamde cichoreibonen werden op de zolder van de fabriek in een houten trechter gestort. De brander draaide langzaam rond en het branden van zo’n honderdtwintig kilogram cichorei duurde bijna twee uren. Na het malen, dat ongeveer een kwartier duurde, kon de gebrande cichorei verpakt worden. Pakjes met een inhoud van 250 gram werden gevuld met 200 gram poeder. Daarna moest het nog versgemalen product zo’n drie tot zes maanden rijpen.

De eigenlijke peekoffie was duurder, maar niet wezenlijk verschillend in bereiding en smaak. Het verschil zat hem hierin dat een kwartier voor het einde van het brandproces driekwart liter raapolie werd toegevoegd en dat zorgde ervoor dat er juist géén vocht aangetrokken kon worden. De zakjes moesten dus al direct worden gevuld met 250 gram gebrande cichorei in korrels of poedervorm, afhankelijk van het maalproces.

De aangeleverde gesneden en gedroogde cichoreiwortels werden door de firma Tusveld door de jaren heen van verschillende drogerijen betrokken. De kwaliteit was wisselend, afhankelijk van de grondsoort, zaaitijd, weersomstandigheden en de aanwezigheid van ongedierte. Aanvankelijk kwam dit halffabricaat uit Friesland. Toen daar de teelt was gestopt, uit Roesselaer in België en uiteindelijk uit Zeeland. De cichoreibonen uit Kortgene moeten de beste zijn geweest die men ooit had aangekocht.

De gebroeders Siemerink staakten de productie in 1946 en in de daarop volgende jaren begon zich roest te vormen op de metalen onderdelen van de apparatuur die er nog stond, maar verder bleef alles zoals het was. De firma aan de Oude Kerkstraat heette officieel Wed. H.L. Tusveld en Zn. en onder die naam werd regelmatig geadverteerd in de dagbladen.

Solidaridad en Eerlijke Koffiehandel

Koffie maakt al sinds het begin deel uit van de geschiedenis van Solidaridad, en hoewel onze werkwijzen zijn geëvolueerd, blijft onze toewijding om toeleveringsketens eerlijk en duurzaam te maken voor kleinschalige boeren.

De Zoektocht naar Zuivere Koffie in Museumcafé Lombok

Daarom rijst al snel de vraag hoe 'zuiver' de koffie is waar Museumcafé Lombok tegenwoordig cappuccino en espresso van maakt. Valt er te achterhalen waar die koffie vandaan komt? En hoe zit het dan met de arbeidsomstandigheden van die boeren?

Het café heeft kennelijk zelf ook die vragen gesteld, want op de menukaart staat dat de koffie, van branderij de Golden Coffee box uit Baarn, 'op dit moment' de 100% Arabica uit Medellin Colombia is, "biologisch verbouwd en rechtstreeks ingekocht bij de boer".

Boot zegt dat hij voor de koffie van de zevenenzeventig aangesloten kleine koffieboeren ongeveer vijftig procent boven de gewone wereldmarktprijs betaalt. Een deel van die meerprijs wordt gebruikt voor scholing in hoogwaardige biologische productie van koffie.

Want Boot vertelt dat hij 'helaas' het afgelopen jaar, toen hij in Colombia was, niet naar deze plantages kon gaan doordat de 'terroristische' communistische guerrillabeweging FARC in dat gebied nogal actief is. Om de oogst te keuren heeft hij monsters koffie laten opsturen.

labels: #Ei

Zie ook: